Bideoak

Lehenbiziko FOKU hau Iñaki Garmendiari eskainia da. Garmendiaren bideogintza-lana erreferentzia bat izan da gutako askorentzat. 2020ko otsailaren 25ean elkartu ginen Iñakirekin, erakusketa berri batetan lan egin zezan proposatzeko: Ratatatat. Kolaborazio honek Iñakiren lana barru-barrutik ezagutzeko aukera eman digu, eta konturatu gara hauskortasuna dela haren indar eragilea, hauskortasun estruktural, diskurtsibo nahiz emozionala. Haren prozesuak eratorriak egitetik abiatzen dira maiz: objektu kultural jakin batzuekin ezkutuko loturak ezarri, eta haien bertsioak egiten ditu, objektu horien gainean higadura-logika baten arabera jardunez. Hori guztia Iñakik azken 20 urteotan ekoitzitako bideoetan geratzen da bereziki agerian. Obra-corpus hori ezagutaraztea garrantzitsua iruditzen zaigu, eta, horregatik, ikusgai egongo da erakusketak irauten duen denbora guztian.
Robert Collins et Urra
2016

Amaia eleaniztuna da. Frantsesa eta gaztelania ditu ama-hizkuntza. Askotan komentatu izan du egoera horrek etengabeko itzulpen-ariketa mental bat eginarazten diola, hitz zehatza aurkitzeko bilaketa etengabe bat, eta horrek espazio emankor bat eskaintzen diola praktika artistikorako. Hain zuzen ere espazio horretan kokatzen da Ahora (Robert Collins et Urra), Oier Iruretagoiena artistarekin elkarlanean garatutako proiektua.

Proiektu honek orain arte izan dituen aurkezpen bakarrak 2016an egin ziren, bi formatu eta testuinguru desberdinetan. Lehenengoa, irrati-kapsula gisakoa, podcast moduan argitaratu zen Radio Reina Sofia irratiko Ecolalias II zikloaren barruan, hitz esana zabaltzen duten artisten sorkuntza-prozesuei eskainitako atalaren zati gisa. Amaiak eta Oierrek bi ahotsetan egiten duten ariketa baten grabazioa da. Erabiltzen diren hizkuntzak gaztelania eta euskara dira.

Oierren ama-hizkuntza euskara da, zeina Amaiak ere hitz egiten baitu, ama-hizkuntza ez duen arren. Ariketa honetan, bi artistek elkarri hitz egiten diote, bi hizkuntzen artean sasiadiskideak izan daitezkeen hitz-konbinaketak erabiliz. Sasiadiskide bat hizkuntza arrotz bateko hitz bat da, idazteko edo ahoskatzeko moduan hizlariaren ama-hizkuntzako hitz baten antza duena baina bestelako esanahia duena. Ariketa honen emaitza elkarrizketa bitxi bat da, non azkenerako zaila gertatzen baita bereiztea nor ari den nor itzultzen. Aurkezpen honetarako erabili zituzten hitzak formatu grafikoko glosario batean ere bildu zituzten, non sasiadiskideak eta haien itzulpenak zerrendatzen baitira.

Proiektuaren bigarren aurkezpena grafikoa izan zen. Zarata Fest jaialdiaren hamargarren urteurrenaren kariaz, Lalavandera argitaletxeak Zarata Fest Book izeneko liburu bat argitaratu zuen, Elena Aitzkoak diseinatua, hainbat autoreren ekarpenekin. Horien artean, Amaia Urrak eta Oier Iruretagoienak Robert Collins et Urra proiektuaren barruan egindako hainbat ariketaren bertsio grafikoak argitaratu zituzten. 

 

Ikusi: Lehenengo lanak

Pulkiki pulfiki
2023

Pulkiki Pulfiki performancean, Amaiak abestu egiten du, eta, bitartean, Donostiako Bretxako azokako argazki digitalen diapositibak proiektatzen dira, hortxe bizi baita Amaia. Irudietan, arraindegietako erakusmahaiak ikusten dira batez ere, non, arrainen ondoan, haien izenak eta prezioak adierazten dituzten kartelak ageri baitira, baina baita harategi, fruta-denda eta gainerako postuetako erakusmahaiak ere. Argazki bakoitzean, Amaiak doinu bat abesten du, argazkietako produktuen silabak konbinatuz. Metodo horrek Mikel Laboaren Lekeitioak gogorarazten ditu. Performancean, Oier Etxeberria artista eta Amaiaren lagunak adierazten duen bezala, testua itxuragabetu egiten da, eta soinu-asmakizun moduko bat bihurtzen.

Performancea egin zuen garaian, Amaia ama izan berria zen, eta amatasuneko zaintzetan murgilduta zegoen; erosketak egitea eguneroko zereginetako bat zen. Gauez, performancea prestatzen zuen, alaba lo zegoen bitartean.

Adriana Cavarerok, For More Than One Voice: Toward a Philosophy of Vocal Expression (2005) liburuan, honako hau dio sehaska-kantetako ahotsari buruz: «Sehaska-kantan, hizkuntza ahots huts bilakatzen da berriro, soinu huts, testu bat helarazi beharrean gorputz baten aurrean dagoen beste gorputz baten presentzia transmititzen duen pultsu erritmiko bat. Sehaska-kantako hitzak ez dira garrantzitsuak beren esanahiagatik, beren soinuagatik baizik: ahots-sehaska bat dira, haurra lokartu arte urrumatzen duena amaren ahotsaren amatasun akustiko absolutuaren bidez». Cavareroren sehaska-kantek eta Lekeitioek agerian jarri nahi duten gorputz politikoa, kasu honetan, sorkuntza artistikoa eta zaintza-lanak uztartzen dituen emakume baten gorputza da.

Journal du dehors liburuko hitzaurre-gisako orrietan, Annie Ernauxek honako hau dio: «Ahal izan dudan neurrian saihestu egin dut jendaurrean agertzea eta testu bakoitzaren jatorrian dagoen emozioa adieraztea. Aitzitik, errealitatearen idazketa fotografiko moduko bat praktikatzen ahalegindu naiz, zeinean existentzia gurutzatuek beren enigma-gaitasuna kontserbatuko bailukete. (…) Baina, azkenean, testu hauetan aurreikusi baino askoz gehiago jarri dut neure buruaz: obsesioak, oroitzapenak, inkontzienteki mugatuz hitzaren hautaketa, finkatu beharreko eszenarena. Eta orain ziur nago norberak gehiago deskubritzen duela bere buruaz kanpoko munduan proiektatuz egunkari intimo bateko introspekzioan baino —zeina, duela bi mende jaioa izanik, ez baita halabeharrez betierekoa—».

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Calle Aldamar (2012), Berio Pasalekua (2014)

Buisson ardent
2024 -

Obra hau Arbusto Ardiente performancearen frantsesezko bertsioa da, Growing Images & Talking Weeds sailaren baitakoa, Aubervilliers herriko Fête de la Moisson edo uztaren festaren karietara aurkeztua. Festa hori Les Laboratoires d’Aubervilliers laborategiek antolatzen dute, La Semeuse lorategi komunitarioarekin elkarlanean. Lorategia, Marjetica Potrč artista eta arkitekto esloveniarrak 2010ean diseinatua, bizilagunak elkartzeko eta ikerketa ekologikoa bultzatzeko topagune gisa sortu zen. Buisson Ardent lanak performancearen jatorrizko formatua berreskuratzen du: Amaiak irakurketa bat eskaintzen du landare artean erdi ezkutatuta. 

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Una vuelta-ta (2013-), Chêne Charme Platane (2015), Arbusto Ardiente (2015-), Maleza ardiente (2017), Maleza ardiente (2018) – malas hierbas peninsulares, Arbusto ardiente (2019) – versión instalación, Sasia Sugarretan (2021-), Burning Bush (2021-)

Burning Bush
2021 -

Obra hau Arbusto Ardienteren ingelesezko bertsio grafikoa da, Growing Images & Talking Weeds sailaren baitakoa, eta Britainiar uharteetako, Irlandako eta Eskoziako landareetan oinarrituta dago. Amaiak egonaldi bat egin zuen Ingalaterrako Kew auzoko Errege Lorategi Botanikoko liburutegian, non Britainiar uharteetako landareen bildumarik osoenetako bat biltzen baita, eta landare horietan oinarrituta prestatu zuen ingelesezko moldaketa hau. Forma aldetik, poster bat da, Maite Zabaletarekin elkarlan estuan diseinatua. Bertsio grafiko honek Komunikazio-Inkomunikazio erakusketa kolektiboan hartu zuen parte, Oier Etxeberriak Donostiako Tabakaleran Mikel Laboa (1934-2008) euskal kantariaren Lekeitioak abiapuntutzat hartuta antolatutakoan.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Una vuelta-ta (2013-), Chêne Charme Platane (2015), Arbusto Ardiente (2015-), Maleza ardiente (2017), Maleza ardiente (2018) – malas hierbas peninsulares, Arbusto ardiente (2019) – versión instalación, Sasia Sugarretan (2021-), Buisson ardent (2024–)

Sasia sugarretan
2021

Sasia Sugarretan instalazioa Maleza Ardiente obraren euskarazko bertsioa da, Euskal Herriko landareetan oinarritua, eta Growing Images & Talking Weeds sailaren parte da. Grabazioan, Saioa Martin Telletxearen ahotsa entzuten dugu, zeinak idazketan ere lagundu baitzion Amaiari. Obra honek Komunikazio-Inkomunikazio erakusketa kolektiboan hartu zuen parte, Oier Etxeberriak Donostiako Tabakaleran Mikel Laboa (1934-2008) euskal kantariaren Lekeitioak abiapuntutzat hartuta antolatutakoan. Soinu-instalazioaren ondoan, Amaiak lasto-fardo batzuk kokatu zituen, bai eta Burning Bush (2021) ere, Arbusto Ardiente obraren ingelesezko bertsio grafikoa. 

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Una vuelta-ta (2013-), Chêne Charme Platane (2015), Arbusto Ardiente (2015-), Maleza ardiente (2017), Maleza ardiente (2018) – malas hierbas peninsulares, Arbusto ardiente (2019) – versión instalación, Burning Bush (2021-), Buisson ardent (2024-)

Arbusto ardiente
2019

Arbusto ardiente (2019) izen bereko Arbusto ardiente (2016-) obraren bertsio bat da, performance gisa beharrean instalazio gisa eratua. Kolonbian aurkeztu zen, Bogotan, Artisten Erakusketa Nazionalaren 45. edizioan. El revés de la trama zuen azpititulutzat, eta hiriko hainbat espazio artistiko betetzen zituen erakusketa kolektibo baten parte zen. Instalazioa Espacio Odeón kulturguneko baratze-lorategian kokatu zen. Baratzea urte hartan bertan sortu zen, Odeón espazioak berak antolatutako «Hiria Eraberritzeko Laborategia: Baratzeak eta Arkitektura» proiektuaren emaitza praktiko moduan. Kulturgunearen barruan arkitektura-diseinua, paisaia eta hiri-nekazaritza uztartzeko esperimentu gisa planteatu zen. Gaur egun, baratzeak aktibo jarraitzen du, Huerta Comunal del Espacio Odeón izenarekin, eta hezkuntza horizontala eta jarduera komunalak lantzen jarraitzen du.   

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Una vuelta-ta (2013-), Chêne Charme Platane (2015), Arbusto Ardiente (2015-), Maleza ardiente (2017), Maleza ardiente (2018) – malas hierbas peninsulares, Sasia Sugarretan (2021-), Burning Bush (2021-), Buisson ardent (2024-)

Okatik itsasora
2025

2025ean, Gema Intxausti artistak Ura ibaia da Ibaia ura da izeneko erakusketa aurkeztu zuen Iturribide Etxean, Caniche argitaletxeak kudeatutako espazioan. Erakusketak espazio horretan bertan izandako sorkuntza- eta egonaldi-prozesu baten emaitza erakusten zuen. Iturribide Etxea Elantxoben dago, Bizkaian, Busturialdeko Urdaibai biosfera-erreserban. Gema Intxausti Gernikakoa da, Urdaibaiko herri batekoa, beraz. Erakusketak haren obra grafiko-eskultorikoa aurkezten zuen, bai eta sorkuntza-prozesuan erabilitako jatorrizko dokumentazioa ere.

Biosfera-erreserba bat lurreko edo itsasoko hainbat ekosistemaren erakusgarri den eremu geografiko bat da, UNESCOren MAB programak nazioarte-mailan aitortua, demostratzeko posible dela naturaren kontserbazioa garapen sozioekonomiko iraunkorrarekin uztartzea. Izena, kasu honetan, euskarazko ur eta ibai hitzekin osatuta dago.

Erakusketaren areto-orria eratzeko egin zioten gonbidapenari erantzunez, Amaiak testu-formatuko obra bat sortu zuen, eta hartan oinarrituta dago Okatik itsasora performancea, Iturribide Etxean bertan egin zen Kortak programaren jardueren artean aurkeztua. Oka ibaia Urdaibai erreserba zeharkatzen duen ardatza da. Hark egituratzen du biosferaren paisaia, geografikoki ibaiaren eta haren ibaiadar txikien arro hidrografikoak mugatua. Performancean, Amaiak hitz-konbinaketaz osatutako bi multzo irakurtzen ditu, hitzak bikoteka antolatuta. Lehenengo zerrendak Urdaibaiko auzoen izenen arteko permutazioak biltzen ditu —konbinaketa posible guztiak—, auzo batetik besterako ibilbideak balira bezala ahoskatuak, euskarazko «…-tik …-ra» formula erabilita. Permutazio bakoitzean, lerro bat marrazten du bi auzoen artean, Urdaibaiko mapa baten gainean kokatutako tipula-paper baten gainean, non aldez aurretik kokaleku bakoitzari dagokion puntua markatu baitu. Bigarren zerrendan, urari eta haren ezaugarri eta mugimenduei dagozkien hitz eta esamoldeak uztartzen dira, bai eta Intxaustik bere ikerketan erabilitako materialetatik eta herri-kantetatik ateratako beste batzuk ere. Oka ibai gisa jaiotzen da, eta itsasadar gisa hiltzen. Eraldaketa fisiko horrek, itsasoaren eraginagatik, bi zati oso argitan banatzen du haren ibilbidea. Performanceak aurrera egin ahala, Okatik itsasora obrako konbinaketa-ariketa ere urrundu egiten da zentzuaren ideiatik, nahasketa horretan izaera poetikoko uztarketak agerrarazteko.

 

Ikusi: Lehenengo lanak

Comienzo
2025

Lan hau Deriva de sinónimos sailaren baitako Inauguro performancearen bertsio bat da. Amaiak ESABP École supérieure d’art Pays Basque eskolan emandako tailer baten testuinguruan jaio zen. Bere lana deskribatu beharrean, Amaiak egitea erabaki zuen. Irakasleek ohartarazi zioten ikasleak berandu iritsi ohi zirela klasera, eta oso pixkanaka. Erreakzio moduan, eta Amaiak tailerrarentzat beharrezkotzat jotzen zuelako ikasle guztiak performancera etortzea, Inauguro lanaren bertsio frantses bat prestatu zuen. «Je commence» aditzarekin hasi, eta arau bat erantsi zuen: klasera ikasle bat iristen den bakoitzean, tailerra eten egingo da, eta Amaia berriro hasiko da «je commence» aditzarekin. Hain zuzen ere, hainbat aldiz gertatu zen hori goizean zehar.

Performancea gaztelaniaz aurkeztu zen gero Holding breath: a dying poem erakusketan, Santanderren. Erakusketa Alex Alonso Díazek komisariatu zuen, fluent espazioan, 2016an sortu zenetik zuzendu duen arte-gunean. Komisarioaren testua honela hasten zen: «Holding breath: a dying poem urtebeteko iraupena duen erakusketa bat da, erakusten duena nola transmisioak, afekzioak eta aldaketak gugan durundi egiten jarraitzen duten, baita objektu eta gorputzek presente egoteari uzten diotenean ere». Erakusketa bost ekitalditan banatu zen, eta obertura bat eta epilogo bat ere bazituen. Amaiak bigarren ekitaldian hartu zuen parte.

Bertsio honetan, performancea hasieratik hasten da berriro baldin eta emanaldian zehar beste pertsona bat sartzen bada performancearen espazioan, baina behin «me interrumpo» aditzetik pasatutakoan egiten du hori Amaiak; izan ere, sinonimo hori nahiko gertu dago deribaren amaieratik, zeina «termino» aditzarekin bukatzen baita. Aurreko sinonimo-deribetan ez bezala, oraingoan Amaiak ez du irakurtzen, buruz errezitatzen baizik. Bartzelonako Hangar zentroan eskainitako tailer batean jasotako feedbackarengatik hartu zuen erabaki hori. Zentro hartan, Amaiak Resonancias programan hartu zuen parte, eta hango artista egoiliarrekin partekatu zuen bere idazketa-prozesua.

Holding breath: a dying poem erakusketan, performancearen bertsio grafikoa ere lehenengo aldiz jarri zen ikusgai aretoan, poster formatuan, ondoan zituelarik beste objektu eta testu batzuk, haiek ere beste artista batzuen esku-hartzeen arrastoak; hala, haien denborak elkarri gainjarrita geratzen ziren. 

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Desaparezco (2012-), Renuncio (2012-), Inauguro (2014-), Je marche / Camino (2014-), Tarareo (2014), Ramificarse (2015), Troncos Ramas Delta (2015)

Maleza ardiente
2018

Maleza ardiente (2018) izen bereko Maleza ardiente (2017) obraren bertsio bat da, eta hura, berriz, Arbusto ardiente (2016-) obraren bertsio bat. Hirurak daude Growing Images & Talking Weeds sailaren barruan. Honako hau Amaiak Mexikon egindako performancearen moldaketa bat da, Iberiar penintsulako sasitzara egokitua, eremuak programak Bilboko Azkuna Zentroan antolatutako Bi Dos Two erakusketa kolektiboan aurkezteko. Oraingoan, Amaiak alde batera uzten ditu landareak, eta performancea zinema-areto batean aurkezten da, erabateko iluntasunean, erreferentzia bisual oro ezabatuta.

Zineman hainbat soinu-tratamendu mota daude, soinuak irudiarekin duen erlazioaren arabera definitzen direnak. Amaiak Maleza ardiente obrari jartzen dion ahotsa zineman lehen planoko ahotsa bezala entzuten da: soinu hurbila da, intimoa, oihartzunik gabea eta xehetasun askokoa, eta, irudian erakusten den espazioan dauden hotsak erreproduzitu beharrean, badirudi ikusleari belarrira hitz egiten diola. Lehen planoko ahotsa grabatzeko, ahoa mikrofonotik oso gertu jartzen da, eta, horrela, ia ukigarria dela dirudi. Amaiak teknika hori bera erabiltzen du bere ahotsa grabatzeko. Baina, zineman ez bezala, ahots hori ez da pantailako irudiarekin erlazionatzen, baizik eta ikus-entzule bakoitzak bere irudimenean sortzen duenarekin.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Una vuelta-ta (2013-), Chêne Charme Platane (2015), Arbusto Ardiente (2015-), Maleza ardiente (2017, Arbusto ardiente (2019) – versión instalación, Sasia Sugarretan (2021-), Burning Bush (2021-), Buisson ardent (2024-)

Maleza ardiente
2017

Lan hau Arbusto Ardiente performancearen bertsio bat da, hura bezala Growing Images & Talking Weeds sailaren baitakoa. Obra hura Mexikoko belar txarren sailkapen batera egokituz sortu zuen Amaiak, Mexiko Hiriko Héctor Escandón galeriak egindako gonbidapen bati erantzunez. Belar txarrak —sastraka edo sasitza ere deituak— ez dira kategoria botaniko bat, botanikak ez baititu belar «onak» eta «txarrak» bereizten —nahiz eta malherbologia delakoa existitzen den, «belar txar» deiturikoen azterketaz eta kontrolaz arduratzen den zientzia eta teknologia—. «Belar txarrak» kontzeptu antropozentriko bat da, gizakiek desiratzen ez dituzten toki eta uneetan hazten diren eta haien interesak oztopatzen dituzten landareak izendatzeko sortua. Amaiak kasualitatez eta nahi gabe topatu zuen moldaketa honetarako belar txarrak erabiltzearen ideia. Mexikon zegoela, kasualitatez aurkitu zuen landare baten izena galdetu zion norbaiti, eta hark belar txar bat baino ez zela erantzun zion.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Una vuelta-ta (2013-), Chêne Charme Platane (2015), Arbusto Ardiente (2015-), Maleza ardiente (2018), Arbusto ardiente (2019) – versión instalación, Sasia Sugarretan (2021-), Burning Bush (2021-), Buisson ardent (2024-)

Arbusto ardiente
2016 -

Lan hau Growing Images & Talking Weeds sailaren baitako performance bat da. Amaiak Frantziako Jean-Jacques-Rousseau parkean egindako egonaldian zehar kontsultatutako botanika-gidaliburuak erabiltzen ditu. Liburu horietatik abiatuta, zerrendak osatu eta zuzenean irakurtzen ditu, landareen artean erdi ezkutatuta. Zerrendak hiru ataletan banatzen dira. Lehenengoan landare-izenak biltzen dira, eta Amaiak aurretik «eres mi…» esanda irakurtzen ditu. Bigarren atalean, berriz, landareen ezaugarri morfologikoak daude, eta Amaiak «me gusta que seas…» jartzen die aurretik. Hirugarrenean, azkenik, landare horiek hazten diren tokiak biltzen dira, eta Amaiak «me gusta encontrarte en…» esan ondoren irakurtzen ditu. Haien sailkapen botanikoa gobernatzen duten irizpide zientifikoetatik askatuta, eta ahots leun, pausatu eta (ia) neutroz irakurrita, zerrendek beste zerbait adierazten dute: gizakiak —gizaki zientifiko, maskulino eta mendebaldarrak— hitz horietan proiektatu dituen hizkuntzaren tasun afektibo, popular, sexual, kolonial eta batzuetan komikoak. 

Ikusi: Lehenengo lanak, Una vuelta-ta (2013-), Chêne Charme Platane (2015-), Maleza ardiente (2017), Maleza ardiente (2018) – malas hierbas peninsulares, Arbusto ardiente (2019) – versión instalación, Sasia Sugarretan (2021-), Burning Bush (2021-), Buisson ardent (2024-)

Bla. Un coup des dés hazard jamais le n’abolira un
2017

2017an, Amaiak berriro erabili zuen Hizketaldi Handian Bla obrarekin baliatutako estrategia. Kasu honetan, Bulegoa z/b guneak Marcel Broodthaers artistaren obra aztertzeko antolatutako lan-taldearentzako ekarpena gauzatzeko balio izan zion. Amaiak Bla. Coup de dés hazard jamais le n’abolira un izena jarri zion bere ekarpenari, eta hiru testu erabiliz osatu zuen: Irmeline Lebeer kritikariak eta Broodthaersek haren Catalogue-Catalogus erakusketaren inguruan izandako elkarrizketaren zati bat, Filiep Tacq diseinatzaileak lan-taldearentzat idatzitako hitzaurrea eta Broodthaersek bere beste erakusketa baten (MTL) katalogoan argitaratutako autoelkarrizketaren zati bat. Teknika, kasu honetan, testu horietan biltzen diren hitzetatik abiatuz zerrendak osatzean eta alfabetikoki ordenatzean datza. Hitz motzak bigarren atal batean bilduta doaz. Puntuazio-markek hirugarren talde bat osatzen dute, zeinean marken arteko isiluneak hitz absenteen iraupena errespetatu behar baitu. Amaiak jendaurrean irakurtzen ditu denak. Bla obraren lehenagoko aurkezpenetan ez bezala, Bulegoa z/b gunean, Amaiak publikoarekin partekatzen ditu horman proiektatzen dituen zerrendak, partitura gisa eraiki dituenak ozen eta zuzenean irakurriak eta interpretatuak izateko. Irakurraldiaren ondorengo hitzaldian, Amaiak aipatzen du Broodthaersi egindako elkarrizketan Lebeerrek galdetzen diola ea objektuek, berarentzat, hitzek bezala funtzionatzen duten, eta gaineratzen du berak nahiago duela objektuak hitz moduan ulertu eta askotariko eragiketak egiteko erabili; esaterako, sailkatzeko eta ordenatzeko.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Bla (2015-)

Bla
2015 -

2015ean, Amaia Donostiako Tabakalera Kultura Garaikidearen Nazioarteko Zentrora gonbidatu zuten bere praktika artistikoaz hitz egitera, Bisitariak programaren barruan. Hitzaldiari forma emateko, Amaiak gidoi bat idatzi zuen, non bere praktika osatzen zuten jarduerak zerrendatzen baitzituen, eta aditzak infinitiboan jokatuz irakurri zuen. Hitzaldian zehar, beste autore batzuen aipuak ere tartekatu zituen, besteak beste Emmanuel Hocquard edo David Antin poeta esperimentalenak —bigarrena hitzaldietan oinarritutako «talk poems» delakoengatik da batez ere ezaguna—-. Aipu haiek Amaiak ezarritako arauaren salbuespena ziren, hiato gisa funtzionatzen baitzuten gainerakoan hain zurruna zen metodo hartan. Bere azken ondorioetaraino hain zorrozki mantendutako arau haren emaitza infinitibo-parrasta bat izan zen, noizbehinka autore horien aipuren bat edo beste irakurtzeko soilik eteten zena.

Urte hartan bertan baina geroago, Hizketaldi Handia jardunaldi-zikloa egin zen Tabakaleran, behin betiko egoitza inauguratu ondoren. Ziklo hartan, hainbat topaketa antolatu ziren lan-mahai publiko batzuen inguruan, zeinek atarikotzat balio baitzuten Oier Etxeberriak Tabakaleran zuzentzen zituen bi urtez behingo komisariotza- eta ikerketa-zikloentzat. Mahai bakoitzean, jakintza-adar desberdinetako gonbidatuak zeuden, eta, hamar bat minutuan, formatu libreko hausnarketa bat partekatzen zuten gai baten inguruan. 2016-2017 biurtekoko proiektua Bizigarriak: zirkulazioa eta euforia izan zen, eta Hizketaldi Handia lau lan-mahairen inguruan antolatu zen: mahai bakoitzak bizigarri bat zuen gaitzat (kafea, azukrea, opioa…), eta truke kolonialetik datozen bizigarri horiek modernitatearen eraketan izandako garrantzia arakatzea zuen xede. Amaia tabakoari eskainitako mahaian parte hartzera gonbidatu zuten, zeina bost pertsonak osatzen baitzuten. Gonbidapen hari eman zion erantzuna Bla izan zen, izen bereko sail baten barruko obra, zeinean Amaiak jendaurrean hitz egiteko jasotzen dituen gonbidapenei iskin eta aldi berean aurre egiteko metodo bat garatzen baitu.

Bla lana estrategia bat da, aukera ematen duena gonbidapenaren gai nagusia lantzeko eta, aldi berean, saihesteko —Hizketaldi Handiaren kasuan, tabakoa—, lehenagotik existitzen den eta gaia jorratzen duen testu batetik edo batzuetatik abiatuta. Bizigarriak: zirkulazioa eta euforia proiekturako erabili zituen testuen artean, Oier Etxeberriak lan-mahai haren gaiari eta mekanikari buruz idatzitako hitzaurre modukoa eta Vilém Flusser filosofoaren El gesto de hablar saiakera zeuden. Bi testu horiek aukera ematen zioten proposatutako gaiaz hitz egiteko eta, aldi berean, jendaurrean hitz egiteak eta mahai batean parte hartzeak eragiten zion beldurrari aurre egiteko, hainbeste gonbidatu elkartzen zituen eta bakoitzari hain denbora gutxi uzten zion ekitaldi hartan. Amaiak alfabetikoki ordenatu zituen jardunaldia kokatzeko eman zizkioten erreferentzia-testuetan aurkitu zituen hitzak. Teknika hura aplikatuta, testuak ulertezinak ziren, eta, aldi berean, adierazkorrak. Hitz egiteaz hitz egiten zuen, baina esan gabe.

2018an, Amaia Radio Consonni izeneko egitasmora gonbidatu zuten. Egitasmoaren barruan, hainbat irratsaio eskaintzen ziren, zuzeneko entzuleen aurrean, Bilboko Azkuna Zentroan, non Consonni kolektibo egoiliar izan baitzen bi urtez. Irratsaioek askotariko kontuak jorratzen zituzten, adar profesional desberdinetako gonbidatuekin, eta podcast moduan jarraitu zuten, zeinak Azkuna Zentroaren eta Consonniren webguneetan entzun baitzitezkeen. Amaiak parte hartu zuen programa Miguel Álvarez-Fernándezek zuzendu zuen, Espainiako Irrati Nazionaleko Ars Sonora irratsaioaren aurkezleak, eta «Arte y radio» zuen izena. Gonbidatuak agertoki baten gainean kokatutako mahai baten inguruan eseri ziren, jendaurrean. Amaiak Bla obra aurkeztu zuen berriro, baina jaso zuen gonbidapen-testua erantsi zion, zeinean Hizketaldi Handia aipatzen baitzen. 

Ikusi: Bla. Coup de dés hazard jamais le n’abolira un (2017)

Growing Images & Talking Weeds
2015 -

Chêne Charme Platane. Behin-behineko izenburu horrekin, Amaiak sail berri bat inauguratu zuen, denborarekin Growing Images & Talking Weeds izendatuko zuena. 2015ean sortu zen, Amaiak Jean-Jacques-Rousseau parkeko botanikariekin lan egiteko aukera izan zuenean. Estilo ingeleseko parke bat da, Frantziako Oise departamenduan kokatua, non filosofo frantsesak bere bizitzako azken asteak igaro baitzituen. Lorategi ingeles hori, lorategi paisajistikoa ere deitua, natura basati eta idealizatua imitatzen duen lorategi erromantiko bat da, arimaren isla izan nahi duena. Lorategi erromantikoaren ideiaren barruan, paseoak erdiguneko tokia betetzen du autoezagutzarako, eta esperientzia estetikoa antolatzeko abiapuntutzat balio duen bitarteko gisa ulertzen da. Una vuelta-ta eta beste zenbait lanetan, Amaiak ere arakatzen du paseoa, pertzepzioaren, kognizioaren eta hizkuntzaren arteko harremanaren arintasuna aztertzeko. Gonbidapenari erantzuteko, Amaiak paseatzeko eta ikusten duena izendatzeko teknikara jotzen du beste behin, lehenago Cantar las calles eta Una vuelta-ta sailetan egin bezala. Aurreko performance horietan ez bezala, Chêne Charme Platane honetan, ikusten eta deskribatzen duen begia begi entrenatu bat da. Performancea gauzatzeko, botanikan aditua den pertsona batek landareak izendatzen ditu, eta Amaiaren interesa lekualdatu egiten da objektutik —landaretik— haren nomenklatura teknikora.

Katalogo botanikoak hazi egiten dira espezie berriak deskubritu, katalogatu, sailkatu eta izendatu ahala. Landareen izen zientifikoak Carl von Linné naturalista suediarrak XVIII. mendean asmatutako eta Species Plantarum (1753) lanean formalizatutako nomenklatura-sistemaren bidez esleitzen dira. Sistema binomial horretan, landare-espezie bakoitzak latinezko izen zientifiko bakar bat du, letra etzanez idatzitako bi zatiz osatua. Lehenengoa generoari dagokio, eta lehen hizkia maiuskulaz idazten da. Bigarren zatiari epiteto deritzo, eta hor zabaldu egiten dira aukerak. Landarea deskubritzen edo formalki deskribatzen duen botanikariak aukeratzen du epiteto espezifikoa. Inspirazio-iturri gisa, normalean, landarearen ezaugarri fisikoak edo jatorri geografikoa erabiltzen ditu, edo haren erabilera edo ezaugarriak, edo are eponimoak; hau da, norbaiten omenezko izenak. Katalogoa arretaz aztertuz gero, ez da arraroa, esaterako, omenaldi horien artean pertsona maitatuak egotea, modu gutxi-asko ezkutatuan. Carl von Linnék berak ba omen zuen halako ohitura bihurri bat: landare eder edo baliagarriei bere lagunen izena ematen zien, eta belar txarrei edo landare arantzatsuei bere etsaien izena jartzen zien.

Amaia botanikako eskuliburuez baliatu ohi da bere lanerako. Hiztegiarekin egiten duen bezala, eskuliburuak ere lan-tresna moduan erabiltzen ditu hurrenez hurreneko hainbat obratan. Haietatik ateratzen dituen hitzekin ordenatze-ariketak egiten ditu, botanikarekin zerikusirik ez duten irizpideen arabera, logika subjektiboak erabiliz eta haiekin jolastuz, haien ezaugarririk adierazkorrenak azaleratzeko. 

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Una vuelta-ta (2013-), Arbusto Ardiente (2015-), Maleza ardiente (2017), Maleza ardiente (2018) – malas hierbas peninsulares, Arbusto ardiente (2019) – versión instalación, Sasia Sugarretan (2021-), Burning Bush (2021-), Buisson ardent (2024-)

Tronco, ramas, delta
2015

Tronco, ramas, delta Amaia Urrak autoeditatutako artista-argitalpen bat da, Maite Zabaleta diseinatzailearekin elkarlan estuan sortua, Deriva de sinónimos saileko hainbat obraren bertsio grafikoak biltzen dituena. Bertsio grafiko horiek ez dira performanceen transkripzioak, emanaldi horiek prestatzeko oinarritzat erabiltzen dituen oharrak baizik. Sinonimoen deribetan, Amaiak kode bat prestatzen du; horren arabera, sinonimo batzuk nahitaez irakurriko ditu, baina beste batzuk ez. Sinonimo horiek irakurriko dituen ala ez, «horietatik pasatuko den ala ez», performancearen orainak bultzatuko duen erabakia da, eta, erabaki horren arabera, desberdina izango da sinonimo posibleen kateaketa. Tronco, Ramas, Delta lanak, gainera, beste performance bat ere biltzen du, Ramificarse izenekoa eta forma aldetik erabat grafikoa, argitalpenaren erdi-erdiko orrialdeetan ageri dena, paper erdigardenean inprimatuta. Formari dagokionez, koadro bat da, eta haren zutabeak birekin biderkatzen dira elkarren segidako lerro-mailetan. Egitura horrek Word ofimatika-programaren transkribaketa imitatzen du, programak sareko hiztegiko kontsultan lortutako informazioa transkribatzeko erabiltzen duen modua, eta, ondorioz, haren forma grafikoak performancearen lanketa-prozesua adierazten du.

Guretzat, Foku beti izan da ikaskuntza-bidaia zirraragarri bat. Testuinguru-artista baten obran hainbeste sakontzeak asko irakasten du haren prozesu eta motibazioen inguruan: testuinguru-erreferentzien mundu bat zabaltzen du, eta beste latitude eta testuinguru batzuetako praktikak ikusarazten ditu, artistak bere bizitzan zehar ezagutu dituenak eta praktika artistikoa nola ulertzen duen ikusten laguntzen dutenak. Gure artean Fokuri buruz hitz egiten dugunean, askotan aipatzen dugu paradoxa hau: norbanako batengan zenbat eta arreta handiagoa jarri, luparen handipena zenbat eta handiagoa izan, orduan eta gehiago azaleratzen da obraren atzeko subjektibitatea moldatu zuen komunitatea. Batzuetan, esku artean duzun lanarentzako osagai erabilgarriak aurkitzen dituzu dokumentu horietan, eta, kasu honetan bezala, lagungarri gerta dakizkizukeen irtenbide metodologikoak mailegatzen dituzu.

The Coming Boogie-Woogie liburua, Mychoreography ekimenak argitaratua, deskubrimendu polita izan da. Mychoreography koreografiaren inguruko master eta ikerketa-iniziatiba bat izan zen, Stockholmeko Arteen Unibertsitateak garatua. Ekimenaren helburua dantzaren muga tradizionalak auzitan jartzea zen; bultzatzaileek ez zuten koreografia gorputz-mugimenduen diseinu gisa soilik ulertzen, baizik eta espazioa, denbora, pentsamendua eta gizarte-egiturak antolatzeko tresna kritiko gisa. Programa, besteak beste, Mårten Spångberg artistak zuzentzen zuen, zeinarekin Amaia elkarlanean jarduna baitzen Mugatxoan programaren testuinguruan eta Xavier Le Roy artistaren Project egitasmoan. Liburua, bere horretan koreografiari buruzko saiakera bat, programa esperimental horrekin lotutako ikasle eta ikertzaileen testuen bilduma bat da, eta glosario baten egitura du, non terminoak hurrenkera alfabetikoan antolatuta baitaude, eta «Ikusi» atal baten bidez elkarri lotuta. Soluzio hori bera mailegatu dugu guk ere Amaia Urraren lan sailak elkarrekin erlazionatzeko.

The Coming Boogie-Woogie liburuak badu ezaugarri berezi bat: bibliomantzia praktikatzeko balio du. Ausaz irekitzen badugu, oso litekeena da hor irakurtzen dugunak Amaia Urraren praktika artistikoarekiko halako oihartzun bat izatea. Egin dezagun proba… 97. orrialdea: «HESITANCE is a neologism that joins hesitation and resistance. Confronting the pause, the uncertainty, even the reluctance that hesitation bears with the refusal, preventative and oppositional force of resistance produces a more strategic stubbornness. This can be found of unmistakable value when working in groups or in politics. It prolongs the space traditionally allowed for uncertainty. This is not simply as a means of “buying time” (See: Opportunism) but rather claiming that to be certain (about something) is a highly contingent and historically produced phenomenon. The pause before action is not inert nor lost but full of resistance and precision. It is not waiting to pounce; that again, privileges a particular dramaturgy of strategic action. It is not waiting. It permeates. It steeps. It feels. It diffuses. It says, “Fuck off, we have imagination” which is, politically speaking, desperately shy. It does not resist in order to think further, to plan better, to devise solutions but instead to carve space for full porous inaction. See: Goal».

Ikusi: Lehenengo lanak, Desaparezco (2012-), Renuncio (2012-), Inauguro (2014-), Je marche / Camino (2014-), Tarareo (2014), Comienzo (2025-)

Tarareo
2014

«Literal» hitza honela definitzen du RAE hiztegiak: «testuko letraren araberakoa, edo bertan erabiltzen diren hitzen zentzu zehatz eta berezkoaren —eta ez zentzu hedatu edo irudizkoaren— araberakoa». Esanahi literala, beraz, irudizkoaren antonimoa da, eta hainbat figura erretorikorentzako oinarrizko lerroa marrazten du: lerro horrekiko, metafora nahiz beste zenbait figura desbideratzetzat jotzen dira. Baina, alderantzizko zentzuan, hitz-joko sarri barregarriak sortzeko ere erabil daiteke literaltasuna; esaterako, metaforak modu hertsiki zentzuan hartuz egoera absurdo bat sortzeko.

Amaia Urrak, 2014an Madrilgo Zarata Fest musika arraroaren eta antzekoen jaialdian parte hartzeko gonbidapena jaso zuenean, Deriva de sinónimos saileko beste obra bat aurkeztu zuen, oraingoan kontzertu-formatuan: performancea «tararear» aditzarekin hasten zen, indikatiboko orainaldiko singularreko lehenengo pertsonan jokatuta. Sail bereko beste obra batzuekin alderatuta, Tarareoren musikaltasuna desberdina zen; oraingoan, doinu bakar bat errepikatu beharrean eta hain zuzen ere oholtza batera igota aurkezten zuelako, Amaiak modu desberdin batean interpretatzen zuen emanaldian zehar ahoskatutako aditz bakoitza: «tarareo» aditza kantu-marmarrean, «vocalizo» bokalizatuz, «grito» garrasi eginez eta abar.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Desaparezco (2012-), Renuncio (2012-), Inauguro (2014-), Je marche / Camino (2014-), Troncos Ramas Delta (2015), Ramificarse (2015), Comienzo (2025-

Je Marche / Camino
2014 -

Amaia Urrak gonbidapen bat jaso zuen Plastique, Danse, Flore jaialdian parte hartzeko. Jaialdi hura Le Potager du Roi delakoan antolatu zen, Versaillesen, Jean-Baptiste de la Quintiniek Luis XVI.aren enkarguz XVII. mendean sortu zuen baratzean. Erregearen baratze horrek lorategi esperimental baten moduan funtzionatzen zuen, erregearen sukaldea hornituko zuten fruituak eta barazkiak sasoitik kanpo eskuratzeko moduak probatzeko. Jaialdiaren zuzendaria, Frédérique Séguette, Amaiaren kidea izan zen Jérôme Bel artistaren The Show Must Go On obra eszenikoaren biretan, eta paisaiaren eta ingurunearen nozioa auzitan jartzen duten praktika bisual eta koreografikoen hedapenera bideratu zuen jaialdia. Amaiak Deriva de sinónimos saileko performance bat aurkeztu zuen, orduan Tronco Ramas Deltas izendatu zuena eta ondorengo aurkezpenetan Je Marche —frantsesez— edo Camino —gaztelaniaz— izena hartu zuena.

Tronco, Ramas, Delta «caminar» aditzaren sinonimoen deriba bat da, indikatiboko orainaldiko singularreko lehenengo pertsonan kantatua. Performancean zehar, Amaia, ikus-entzuleak atzetik dituela, pauso arinez ibiltzen da lorategietan zehar, Una vuelta-ta performancean jada erabilia zuen megafonia-sistema eramangarriarekin.

Enbor-adar-delta hirukoa ez dagokio botanikaren alorrari, hizkuntzalaritza historikoaren eta dialektologiaren alorrari baizik, eta batzuetan taxonomiara edo informazioaren teoriara hedatzen da. Erreferentzia botanikoa, testuinguru hauetan, metafora ebolutibo eta estruktural gisa erabiltzen da fenomeno batek sorreratik zabalkunderaino izan duen dibertsifikazioa sailkatzeko. Izenburua, beraz, ez dagokio Erregearen baratzeko ezein zuhaitz edo landareri, Derivas de sinónimos sailaren partitura osatzen duen zuhaitz-formako egiturari baizik.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Desaparezco (2012-), Renuncio (2012-), Inauguro (2014-), Tarareo (2014), Troncos Ramas Delta (2015), Ramificarse (2015), Comienzo (2025-)

Inauguro
2014 -

Eremuak programak Artium Museoan antolatutako First Thought Best erakusketaren inaugurazioan, Amaia Urrak Deriva de sinónimos sailaren barruko beste performance bat eskaini zuen. Gaztelaniazko «inaugurar» aditza indikatiboko orainaldiko lehenengo pertsonan jokatuz hasten da: «inauguro». Publikotik hitz egiten du, poliki paseatuz aurrera egin ahala, atzera itzuliz kateamendu berriak entseatzeko. Halako batean, indikatiboko orainaldiko pluraleko lehenengo pertsonara igarotzen da, modu bihurkarian: «miro, me miras, nos miramos, nos miramos, nos vemos, nos vemos, nos divisamos, nos oteamos, oteamos, atisbamos, nos excrutamos, nos excrutamos, nos juzgamos, nos analizamos…». Zati horretan, isiltasunak luzatu egiten dira, eta «nos» horiek emanaldia ikusten ari direnei zuzentzen zaizkie; asko artistak dira, erakusketan parte hartzen ari direnak edo ez, eta horrek tentsioa sorrarazten du giroan. 

Eguneroko ingurunearen pertzepzioari arrozte-metodoak aplikatzean datzan prozedura honek deriba situazionistak gogorarazten dizkigu; zehazki, Guy Deborden psikogeografiak. Bitxiki, sail honek ez du hiria hartzen pertzepzio-objektutzat —Cantar las calles sailak bezala—, hiztegitik eskuratutako sinonimoen mapetan zehar egindako ibilbideak baizik, hiztegia baita hizkuntza bat osatzen duten hitzen gordailu ordenatu eta erlazionala. Ondorioz, Derivas de sinónimos deituriko deriba hauek, zentzu situazionista batean ulertuta, hizkuntzaren beraren erabilerarekin erlazionatutako tentsio eta afektuak azaleratuko lituzkete.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Desaparezco (2012-), Renuncio (2012-), Camino/Je Marche (2014-), Tarareo (2014), Troncos Ramas Delta (2015), Ramificarse (2015), Comienzo (2025-)

Berio pasalekua
2014

2014an, Amaiak eremuak programaren lehenengo erakusketa kolektiboan hartu zuen parte, Artiumen. First Thought izenpean, erakusketa hark deialdira aurkeztu ziren hogeiren bat artistaren lanak biltzen zituen, Euskal Herriko testuinguruari lotuak denak. Amaiak bi performance aurkeztu zituen: Berio Pasalekua eta Inauguro.

Berio Pasalekua performancea Cantar las calles sailaren barruan dago. Bertan, kale batek irakurria izan dadin eskaintzen duen guztiaren irakurketa inprobisatzen du Amaiak. Berio Pasalekua, Calle Aldamar (2012) bezala, Donostiako kale bat da. Deriba honetan, Amaiak ez du kantatzen, erritmikoki irakurtzen baizik. Erakusketa kolektibo baten testuingurura moldatzean, Berio Pasalekua soinu-pieza gisa aurkeztu zen, eta hormatik zintzilikatutako audio-irakurgailu batera konektatutako aurikular batzuen bidez entzun zitekeen.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Calle Aldamar (2012), Pantalón vaquero (2012), Muleta gris (2012), Una vuelta-ta (2013-)

Una vuelta-ta
2013 -

2013an, Amaia Urrak berreskuratu egin zuen ikusten ari dena izendatzeko teknika, aurrez Pantalón Vaquero eta Muleta Gris lanetan erabilia, Una vuelta-ta sortzeko. Performance honetan, publikoa Amaiarekin batera abiatzen da hirian zeharreko paseo batean. Ibili bitartean, Amaiak kantu-marmar leun bat inprobisatzen du arreta ematen dioten gauzak izendatzeko. Obra honen denborazkotasuna erlaxatua da, eta ibilaldiaren moteltasuna bat dator doinuaren erritmoarekin. Amaiaren ahotsak gidatzen du publikoaren begirada, intimitatea partekatzen duen tonu lasai eta ia berebaitaratu batean. Horretarako, ahotsa ozendu beharrean, Amaiak megafonia-sistema eramangarri bat erabiltzen du, aukera ematen diona xuxurlaren eta kantuaren arteko ahots hori anplifikatzeko, ahoa mikrofonotik gertu-gertu jarrita. Ahots-teknika zehatz hori beste lan askotan ere baliatzen du oraindik.

Amaiak bere obra askotan erabiltzen duen intonazioa neutroa da, «baina ez lehorra», (ia) emoziorik gabea, eta horrek urruntze intimo baten efektua eragiten du, printzipioz kontrakoak diren bi tasunen arteko aukera-espazio bat sorrarazten duena. For More Than One Voice: Toward a Philosophy of Vocal Expression (2003) liburuan, Adriana Cavarerok gorputz bakoitzaren berezitasunean eta giza harremanetan oinarrituko den ahotsaren ontologia bat proposatzen du. Adrianarentzat, ontologia hori alternatiba bat litzateke filosofia-tradizio mendebaldarrean ahotsa (phone) abstrakzio-esanahiaren (logos) mende jartzeko joera tradizionalarentzat. Cavareroren teorizazioaren arabera, bokalizazio intimoak (marmarrak, xuxurlak edo maitaleen edo ama-haurren arteko kantak) uko egiten dio diskurtso politiko edo informatiboaren funtzio publikoari, eta gorputzen arteko harreman hutsean berebaitaratzen da. Ahotsak, hala, ukimenarekin edo haptikarekin lotutako tasun bat hartzen du. Frondoso Matorral testuan ere jorratzen du Amaiak ezaugarri hori.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Calle Aldamar (2012), Pantalón Vaquero (2012), Muleta gris (2012), Berio Pasalekua (2014)

Renuncio
2012

2012an, In-Presentable jaialdiaren azken edizioaren karira, Juan Domínguezek 100 artista gonbidatu zituen 10 egunez berarekin elkartzera. Denak ziren jaialdiaren hamar urteko bizitzan zehar bertan parte hartutako artistak. In-Presentable jaialdiak arte eszenikoen inguruan esperimentazio erradikalak egiteko laborategi gisa funtzionatzen zuen. Frondoso Matorral lanean, Amaiak transkribatu egiten du jaialdiaren hamargarren ediziorako jaso zuen gonbidapena, zeinean hauxe idatzi baitzuen Juan Domínguezek: «Uste dut hausnartu beharreko alderdi asko daudela gure alorrean, eta oso garrantzitsua da konturatzea non gauden, zer egin dezakegun hemendik aurrera eta zertarako. Zerk duen zentzua gaur, zein diren gure politikak, non dagoen gure aktibismoa, non gure desirak, nola garatu dugun geure lana». Frondoso Matorraleko testu berean, Amaiak honako hau dio bera zeharkatzen ari den une pertsonal eta profesionalari buruz: «batzuetan, estrategia ona da barrutik eragitea gauzak aldatzen saiatzeko. Oraindik ez nago prest guztiz desagertzeko, baina maiz galdetzen diot neure buruari non egon nahi dudan. Ez dakit nora joan nahi dudan, baina badakit non ez dudan gelditu nahi (orainaldian hitz egiten dut, auzia ez baitago oraindik ebatzita)». «Renunciar continuando», uko eginez jarraitu, da jaialdiaren testuinguruan planteatzen diren galderei ematen dien erantzuna da. Horretarako, metodo bat eta teknika bat moldatzen ditu interes berezia pizten dion galdera bati erantzuteko.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Desaparezco (2012-), Inauguro (2014-), Camino/Je Marche (2014-), Tarareo (2014), Troncos Ramas Delta (2015), Ramificarse (2015), Comienzo (2025-)

Pantalón vaquero, Muleta gris
2012

Pantalón vaquero eta Muleta gris lanak Mugatxoan ekimeneko Cuando el cuerpo desaparece proiektuaren Emisión 1 saioaren parte izan ziren —gogoraraz dezagun saio haren aurretik Emisión 0 saioa izan zela, eta Amaiak Calle Aldamar (2012) eta Desaparezco (2012) aurkeztu zituela ordukoan—. Berriz ere, Amaiak «kanpoko berriemaile» gisa jardun zuen programan, zeina aldi berean gertatzen baitzen irrati libre batean eta Donostiako San Telmo Museoko Laborategia espazioan. Cantar las calles sailaren baitako bi performance labur hauetan, Amaiak hirugarren teknika bat jartzen du praktikan: ikusten duena izendatzen du, oraingoan ere ahopean kantatuz, behin eta berriz errepikatzen den doinu-lerro bat erabiliz. Cantar las calles sailean, doinuak ritornello baten gisa funtzionatzen du: beren euskarrietatik bereizita dauden testuak estekatzen ditu eta haur-jolasen espazio segurura hurbiltzen gaitu, objektuak seinalatuz eta izendatuz urrutitik ukitzen dituen haurraren begiradaren babesera. Urruntzea, hizkuntzak ikusmenarekiko sortzen duen abstrakzioa, bi ekintzen oinarrian dago, biek aurkitzen baitute ahotsean eta kantu-marmarrean aukera komun baten espazio bat eta bitarteko bat. Bitxiki, metodo honen emaitza gisa, hainbat hitz errepikatuta agertzen dira —«galtza bakeroak» edo «mugikorra eskuan»—, eta ikuspegi estatistikoago bat ematen dute, maiztasunarekin lotuagoa aniztasunarekin baino.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Calle Aldamar (2012), Berio Pasalekua (2014), Una vuelta-ta (2013-)

Desaparezco
2012

Amaia Urrak Emisión 0. Cuando el cuerpo desaparece saioan egindako bigarren esku-hartzea Desaparezco da. Amaia zuzenean sartzen da irratian, eta norbait desagertzen eta agertzen deneko «ohiko magia-trikimailua» aurkezten du. Horretarako erabiltzen duen teknikarekin, beste sail bat hasten du, Deriva de sinónimos izenekoa, zeina, Cantar las calles bezala, hainbat alditan erabiliko baitu, eta aldaera bat baino gehiagorekin, etorkizunean. Derivas de sinónimos direlakoak Amaiak sinonimoak elkarren ondoan jarriz osatzen dituen ibilbideak dira: aditz batetik abiatuz, kasu honetan «desaparecer» edo «desagertu» aditzetik, bilaketa iteratibo bat egiten du hiztegian hitz horren sinonimoak topatzeko, harik eta haren antonimora iristen den arte, kasu honetan «aparecer» edo «agertu» aditzera. Sinonimo-katea ez da guztiz osoa; hiztegiak eskaintzen dituen sinonimoen artetik, desbideratze potentzialak hautatzen ditu Amaiak; batzuetatik pasatzea derrigorrezkoa da, eta beste batzuk hautazkoak dira. Gidoia errepide-mapa baten modukoa da: ibilbide bat egiteko, bide bat nahiz bestea aukeratzen uzten du. Desaparezco honetan, bidea Amaiak egiten duenaren paraleloa da: oinezkoentzako seinale batek ematen dituen argibideei jarraituz, Kursaal zubiaren eta San Telmo Museoaren arteko ibilbidea egiten du, «pauso arinez», zazpi bat minutuan. 

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Renuncio (2012-), Inauguro (2014-), Camino/Je Marche (2014-), Tarareo (2014), Troncos Ramas Delta (2015), Ramificarse (2015), Comienzo (2025-)

C/Aldamar
2012

2012an, Emisión 0 izeneko irratsaioa sortu zen, Blanca Calvo eta Ion Munduateren programa bat, Mugatxoan ekimenaren Cuando el cuerpo desaparece proiektuaren barruan. Emisión 0 irratsaioak performancearen soinu bidezko desmaterializatzea arakatzen zuen, irrati libre batean eta Donostiako San Telmo Museoko Laborategia espazioan aldi berean gertatzen ziren peformance, hitzaldi, elkarrizketa eta hitz-hartzez osatutako programa baten bidez. Amaia Urrak, Mugatxoan ekimenaren inguruan antolatutako komunitate artistikoko kide zenez, «kanpoko berriemaile» gisa hartu zuen parte, museoaren esparrutik kanpo egonez eta ahotsaren bidez jarduteak eskaintzen zituen aukerak arakatuz.

Emisión 0 irratsaioaren ondoren etorri zen Emisión 1. Una voz sin cuerpo, hacia el amor. Irratsaioa ez ezik, argitalpena ere izan zen: Cuaderno 1. Una voz sin cuerpo, hacia el amor, Mugatxoan ekimenak argitaratutako bilduma baten lehenengoa. Amaiak «Frondoso Matorral» izeneko testu batekin hartu zuen parte Cuaderno 1 argitalpenean: funtsezko testu horretan, bere praktikaz hausnartzen du, bi irratsaio horietan eta Madrilgo In-presentable jaialdian izan zuen parte-hartzearen harira. Multzo honetako obrek —Calle Aldamar, Pantalón Vaquero, Muleta Gris, Desaparezco eta Renuncio— Amaiaren ondorengo ekoizpenaren oinarriak ezarri zituzten. Denak aurkeztu ziren 2012an: une hura giltzarria izan zen Amaiarentzat, handik aurrera alde batera utzi baitzuen eszena, bere buruari inposatu zion eta honela deskribatzen duen geldialdi baten ondotik: «Irteteko premia/desira. Ezaguna den horretatik irtetekoa, lan-estudiotik, aurkezpen-espazioen burbuila uniformetik (izan kubo zuriak, beltzak nahiz berdexkak), engranaje batetik aldentzekoa, sistema batetik eta egiteko modu batetik».

Calle Aldamar izena ustez obra hau emititu zen lekuari dagokio. Berez, irratian zuzeneko faltsu gisa ezagutzen den zerbait izan zen; hau da, grabatuta zegoen aldez aurretik. Hainbat kaletan egindako proben arteko lehenengoa izan zen, eta onena gertatu zen. Saio harekin, Amaiak Cantar las calles saila hasi zuen; kasu honetan, kaleak irakurtzeko eskaintzen duena irakurtzen du —iragarkiak, kartelak, seinaletika eta abar—, eta hala beren euskarrietatik askatutako testuak estekatzen ditu. Kantatuz irakurtzen du, askotariko doinuak erabiliz, kalean barrena doan bitartean. Kantatzeaz, honako hau dio Amaiak: «kantatzea estrategia bat da afektiboa den hori ezagutzera eman dadin, baina ez modu borondatezko, gogotsu edo nahitako batez, kontrolari ihes egiten dion horren parte izan dadin. Hasierako idazketa zeharkatzen eta aldatzen duen zerbait». Osotasunean, obra honek Aldamar kalearen erretratu bat marrazten du, ikus-entzuleak osatu behar duen erretratu bat Amaiak ikusten duen informazio zatikatu eta difraktatutik abiatuta. Performanceak, Amaiaren hitzetan, «begiradaren inertziak desmuntatzea» du helburu.

 

Ikusi: Lehenengo lanak, Berio Pasalekua (2014), Pantalón vaquero (2012), Muleta gris (2012), Una vuelta-ta (2013-)

Lehenengo lanak
2000-2018

Zentzu bikoitza Amaiak bere praktikan hasiera-hasieratik erabili izan duen hitz-joko mota da. «Zentzu bikoitz» esamoldea bera ere zentzu bikoitz batean interpreta daiteke gaztelaniaz, izenari gorazarre eginez. Izan liteke hitz batek bi sinonimo izatea, nahiz eta bi sinonimo horiek beren artean sinonimoak ez izan, edo ekintza bat bi noranzkotan gertatzea, ezkerretik eskuinera eta eskuinetik ezkerrera, adibidez.

Amaiak, 2000ko ekainean, Claudia Triozzik emandako tailer batean hartu zuen parte, Dos entrecuerpos. Mugatxoan hiru – Un taller de Ion Munduate – Blanca Calvo tailerraren barruan. Triozziren praktika, garai hartan, instalazioaren eta performancearen artean kokatzen zen, eta etxeko eguneroko objektuekiko harremana arakatzen zuen, askotan absurdotik. Tailerreko bakarkako ariketa moduan, Amaiak bere lehenengo obra ekoitzi zuen: bideoan grabatutako etxeko performance bat, Desayuno don diamantes (2000) izenekoa, jendaurrean inoiz aurkeztu ez dena. Bideoan, familian gosaltzen ikusten dugu Amaia, gurasoekin, haiek ere parte hartzen baitute obran. 2000ko ekaineko lanegun bat da, eta irratian albisteak entzuten dira: ETAk armak hartu ditu berriro, José María Aznar da Espainiako gobernuko presidentea eta tentsio politikoz betetako garaia da. Familiako dinamiken erdian, Amaiak, logura-aurpegiaz, kafez betetzen du bere katilua, kafeak gainezka egin arte. Edan beharrean, ahotik kanpora erortzen uzten du kafea, hitz egiten duen bakoitzean borborka irteten den kafe-errekasto bat sortuz. Bada joko linguistiko bat obra honetan, Amaiak irauli egiten baitu (subvertir, gaztelaniaz) eguneroko gertaera bat. Subvertir aditza sub aurrizkiaz —pean, azpian— eta vertere aditzaz osatuta dago —buelta eman, biratu—. Vertere, aldi berean, gaztelaniazko verter aditzaren erroa da —likido bat isuri; adibidez, kafea katilura—.

Urtebete geroago, 2001ean, El Eclipse de A (2002) bihurtuko zen obran hasi zen lanean Amaia. Artelan hori Artelekun prestatu eta estreinatu zuen, Mugatxoan proiektuaren testuinguruan. El Eclipse de A izenburua hitz-joko bat da: A hizkiak Amaia esan nahi du batetik, eta Antonioni bestetik, performancea haren L’Eclisse (1962) filmaren inguruan ardazten baita. Kritika espezializatuaren arabera, Antonioni ere hitz-jokoaz baliatzen da, zehazki «eklipse» eta «elipsi» hitzen arteko jokoaz. Amaiak birbobinatzea erabiltzen du elipsiarekin batera; horrela, eszenaratze zaindu baten bidez, «birmuntatu» egiten du filma, gaztelaniazko «remontar» hitzaren bi zentzuetan: trama berreditatzeaz gain, alderantzizko bidea ere egiten du, ibai batean bezala, korrontearen kontra. Irudia eta soinua eszenaratzeko, bi bideo-irakurgailu erabiltzen dira, monitore batera eta proiektore batera konektatuak hurrenez hurren, bai eta irrati-kasete bat ere. Gailu horiek guztiak zuzenean kontrolatzen ditu Amaiak, Monica Vittik film horretan daukanaren antzeko poltsa batetik ateratzen dituen eta atzera poltsa horretan sartzen dituen urrutiko aginte batzuen bidez.

No Goal Bruselako Recyclart produkzio-guneko kafetegian erakusteko egindako bideo-proiektu bat da. Goal hitzak, ingelesez, helburua edo xedea esan nahi du, baina baita futboleko gola ere. Amaiak bere disko gogorretako batean aurkitu zuen prestaketa-bideoan, Recyclart gunetik gertuko espazio batean areto-futbolean ari diren gazte batzuk ikusten dira. Jokoak kaotikoa dirudi hasieran, neurri batean Amaia bere kamerarekin grabatzen aritzeak nolabaiteko asaldura eragiten duelako, baina, bideoak aurrera egin ahala, ordena gailenduz doa. Haurrek ez dituzte golak kontatzen, ez dago markagailurik. Amaiak kameraz jarraitzen dio baloiaren mugimenduari; berak ere mugimenduan mantentzen du. 2015ean, Artium Museoko Proklama N.º 5 programaren baitan, José Antonio Sánchezek praktika eszeniko garaikideen inguruko hitzaldi bat eskaini zuen. Hitzaldi hartan, Rafael Sánchez Ferlosio aipatu zuen, zeinak God & Gun saiakeran jokoen sailkapen bat proposatzen baitu Johan Huizinagaren pentsamendutik abiatuta, bi dimentsiotan oinarritua: joko agonikoak/anagonikoak —lehiadunak edo lehia gabeak— eta nomikoak/anomikoak —araudunak edo arau gabeak—. Sánchez Ferlosioren arabera, badira joko mota batzuk anagonikoak eta anomikoak direnak. Halakoen artean, badira batzuk berak «irristakor» deitzen dienak: araurik eta zentzurik gabeko jolasak, unean uneko gozamena besterik bilatzen ez dutenak, elurrez estalitako maldetan edo antzeko gainazal labainetan asmatu ohi direnak. Haien gainean irristatzean, plazer zinetikoak berak soberan gainditzen du lurzoruaren edo testuinguruaren tasunak baliatzeak eskatzen duen ahalegina, «bere buruaren inguruan biraka mantenduko litzatekeen orain batean edo, hitz batean esanda, oraindik horretan bezala». Futbola, nola Huizinagarentzat hala Sánchez Ferlosiorentzat, joko agoniko baten adibide argia da. Baina, futbolaren arauetako batzuk bertan behera uzten badira —adibidez, golak ez kontatzea—, bideoan harrapatutako baloiaren mugimendua bera da benetan axola duena.

The Neverstarting Story 2006. eta 2009. urteen artean garatutako proiektu bat da, Cuqui Jerez, María Jerez, Cris Blanco eta Amaia Urra artistek elkarlanean landua. Europa erdialdean 1990eko hamarkadatik aurrera sortutako eta Espainiako estatuan 2000ko hamarkadan presentzia handia izan zuen «eszena berria» delakoaren barruko obra askorekin gertatzen den bezala, The Neverstarting Story lanaren ezaugarri nagusia zera da, modu kritiko batez zalantzan jartzen duela eszenaratzea, eta koreografiaren kontzeptua hedatu egiten duela ikerketa-, sorkuntza-, aurkezpen-, produkzio- eta zabalkunde-prozesuetara, bai eta eszenatik ikus-entzuleekin eta haien inplikazio eta hautemate-esperientziarekin ezartzen den harremanera ere. Abiapuntua, The Neverstarting Story lanean, lan partekatuko testuinguru bat sortzea zen, ez zena ideien autoretzan oinarrituta egongo, baizik eta erabilera komuneko lexiko baten sorkuntzan. Lana, estudioan garatua, hainbat modutan aurkeztu zen jendaurrean, egonaldiak egiteko eta obra aurkezteko erabilitako espazio eta jaialdi ugarietan. Elkarlan haren emaitza gisa, lau obra sortu ziren, zeinetan, bakoitzaren autoretzapean, denek hartu baitzuten parte. Gainera, Cinthy Tuloh izeneko film labur bat ere egin zuten lankidetzan.

Amaia Urraren lana, La cosa (or The Thing) deitua, hainbat modutan agertu zen jendaurreko aurkezpenetan. Bogotan, lau monologoz osatutako obra eszeniko gisa aurkeztu zen, zeinetan artista guztiek interpretatzen zituzten jarraibideak sumatzen baitziren, umorea lagun. Amaiak, hasierako aurkezpenean, definizio zehatzagorik aurkitzen edo bilatzen ez diogun hori izendatzeko hitz gisa aurkeztu zuen «la cosa» edo «gauza». Gainera, adierazi zuen asko interesatzen zaizkiola beste zerbait egiten jardun beharko genukeen bitartean gutxi-asko nahi gabe egiten ditugun gauzak. Amaiak ingelesezko «fiddling» terminoa erabiltzen du La cosa prestatzen aritu zen bitartean lantzen aritu zen materiala izendatzeko. Eskuek zereginik ez dutenean egin ohi dituzten mugimenduak deskribatzeko erabiltzen da hitz hori; adibidez, beste gauza batzuk egiten ari garenean egiten ditugun hatz-mugimendu urduriak izendatzeko. Ekintza gutxi-asko automatiko edo nahi gabekoak dira, a priori zentzurik gabekoak, eta askotan bigarren planoan gertatzen direnak. Nola jarduten dute, nola eraldatzen eta antolatzen dira keinu horiek? Horixe da, agian, La cosa performanceko figurazio guztietan ageri dena: zehaztugabea den horretara hurbiltzeko saiakera bat, irekia eta sotila, gauza txikiak besarkatzen dituena, gauza txiki, aldakor eta esanahirik bilatzen ez dutenak.

La Villette parkean, La cosa (or The Thing)beste modu batera aurkeztu zen. Kanal bakarreko hiru bideoz osatutako instalazio bat prestatu zen, zirkulazio handiko agertokietan grabatutako irudiak abiapuntutzat hartuta: aireportuak, biribilguneak eta errepideen ondoko trafiko-seinaleak. Amaiak haiekin guztiekin jokatu zuen muntaketan, irudiak soinuekin nahastuz, bideojoko batean bezala. Rules of Play: Game Design Fundamentals liburuan, Eric Zimmerman eta Katie Salen egileek Huizinagaren «denboraldi baterako mundua» kontzeptua berreskuratzen dute, eta bideojokalariak unibertso birtualetan nola sartzen diren azaltzeko giltzarri bihurtzen dute. Huizinagaren «denboraldi baterako mundua» aterpe bat da, eguneroko bizitzatik aldentzen da bere mikro-unibertsoa eta bere arau perfektuak sortzeko, eta, bukatzen denean, jokalaria bere errealitate ukigabera itzultzen da.

Grabazio berberak, osagai grafikoez gabetuta eta monokanal bakar batean birmuntatuta, Time Wasters bihurtuko dira gerora. Dibertitu eta desbideratu aditzek —divert, ingelesez— latineko erro etimologiko berbera dute: divertere. Aditz hori dis / di aurrizkiaz —aldendu esan nahi du, edo bi aldetarantz bereizi— eta vertere aditzaz—biratu edo buelta eman— osatuta dago. Antzinako gaztelaniak mantendu zuen hitzaren jatorrizko zentzua, desbideratzearena edo bereiztearena, baina, denborarekin, zentzu metaforikoa guztiz gailendu zitzaion hitzaren jatorrizko esanahiari: «gogoa edo arreta lanetik, errutinatik eta kezketatik desbideratu». Gaur egun, gaztelaniaz, «gozatu», «atsegin hartu» edo «poza eragin» esan nahi du soilik divertir aditzak. Ingelesera XVI. mendean iritsi zen, frantsesetik. Gaztelaniaz bezala, hasieran jatorrizko zentzua mantendu zuen, baina, denborarekin, aditzak zentzu horri eutsi bazion ere, diversion substantiboa bitan banatu zen, eta, gaur egun, termino polisemikoa da: batetik, noranzkoaren aldaketa edo bereizketa esan nahi du, eta, bestetik, gozamena edo denbora-pasa. Bitxiki, sasiadiskide partzial ere bilakatu da; esan dezakegu garai batean adiskideak izan zirela eta halako batean bide desberdinak hartu zituztela, eta Amaiaren obra honetan berriro elkartu direla.

Time Wasters lanak Marc Augék definitutako ez-lekuekin jokatzen du: iragaitzazko lekuak, anonimoak, kartel, testu eta seinaletikaren bidezko elkarrekintzaz garatuak. Urte haietan, Amaia asko mugitu zen munduan zehar, nagusiki Xavier Le Roy eta Jérôme Bel artistekin, eta ordu asko igaro zituen aireportuetan eta inguruetan zain. Handycam bat erabilita, leku haiek bideoan grabatu zituen, irudia bere berariazko testuingurutik urrunduz, lekualdatuz eta bereiziz, kameraren mugimenduen edo edizioaren erabilera ludiko baten bidez.

La Cosa lanean, Amaia Urrak bideoa, ahotsa, musika eta askotariko objektuak konbinatzen ditu solo eszeniko bat eratzeko. 2008ko beste La cosa (or The Thing) hartan esaten zuen bezala, «cosa» hitza hustasun semantiko bat da, hizkuntzaren abstrakzio bat, esanahia edukitzeko hiztun bat behar duena, hitza errealitate jakin bati aplikatuko diona. Hitz horren baliokide matematikoa zenbakiak lirateke. Amaiak objektuak, hitzak, hizkiak eta soinuak aipatzen ditu, eta elkarren artean erlazionatzen dituen hainbat ekintza kateatzen dizkie. La Cosa zehaztugabetasunaren beraren inguruan ardazten da; desbideratze-ariketa bat da, ihes-ariketa bat, Peter Fischli eta David Weiss zuzendarien The Way Things Go (1987) filma gogorarazten duena. Bietan, funtsezkoena mugimendua mantentzea da, eta, mugimenduaren batera, helbururik gabeko bitarte baten indarra. Nondik hasi? A hizkitik, hurrenkera alfabetikoan. Eta zer da A? Hiztegiak dioena; izan ere, hiztegiko definizioak beste hitz batzuekin erlazionatzen du. Hiztegia sormen-baliabide garrantzitsua da. Baita bideoa ere, beste espazio batzuekin konektatzeko aukera ematen duen bitartekoa baita. Irudietan, bai eta Amaiak bere buruari bidali omen dizkion eta bideoan zuzenean irakurtzen dituen postaletan ere, hemen —eta, ondorioz, han— eszena izan daiteke batetik, eta Artelekuko estudioa bestetik.

Masajeak
2017 - 2023

Nire ustez, Idoiaren lehen Fisuretatik gaur egungo masajeetara, kezka-gune bat dago, etengabe garatzen dena. Ikerketa jarraitu bat denboran zehar, irtenbide bereziak ematen dituena. Nire iritziz, Masajeak aurrerapauso bat dira Idoiak frontaltasuna gainditzeko egiten duen prozesu horretan. Bertan, sentipen haptikoa bilatzen du bere praktikan, eta horrek Lygia Clark eta Helio Oiticica artistekin lotzen du, besteak beste. Idoiaren eskutik, bere Masajeetan, azaletik eta belarritik ikusten dugu, begiarekin ukitzen dugu, zuzenean barrukoak diren irudiak sortzen ditugu. Berak ez dio uko egiten irudiak sortzeari, baina bai irudi argiak, bideratuak, kokatuak, bereiziak eta desberdinak sortzeari. Sentiberatasuna eta pentsamendua harremanen bilbe gisa lantzen ditu, lausotu egiten du gure mendebaldeko ikuskerak zentzumenen funtzionamenduari eta logikari buruz ezarritako bereizketa, gorputzaren res extensa eta adimenaren res cogitaren artekoa. Masajeetan, ikusleen eta Idoiaren arteko distantzia lausotzeko joera dago. Idoiak artista gisa duen konpromisoa esponentzialki hazten da Fisuretatik Masajeetara. Lehenengoetan, pultsio indartsu batek irabazten du partida, eta ez dago negoziaziorik munduarekin. Bere karrera aurrera doan heinean eta bere ikerketa garatzen den heinean, lehenik Mantretan, eta are gehiago Masajeetan, Idoiaren agentzia hazi egiten da, eta horrekin batera mundua eraldatzeko borondatea, oinarrizkoenetik abiatuta; pertzepzioa zabaltzea eta, horrela, materialtasunari, pentsamenduari eta esperientziari emandako lurraldeak birbanatzea. Masaje de texto (2017) lanak hitzekin ukitu nahi du, mantu gisa bildu nahi zaitu haietan eta lekuz mugitu. Masaje de la visión (2019) lanean irudiak eta mugimenduak publikoaren gorputzean sortzen dira, masajea jasotzen duen pertsonaren sentsazioen barne-mugimenduan gertatzen dira. Performerraren gorputzak eta ikuslearen gorputzak beren mugak desitxuratzen dituzte, elementu bereizi eta desberdin gisa, eta sensorium berean parte hartzen dute biek, performerraren ustezko funtzio aktiboa eta publikoaren ustezko funtzio pasiboa ere desitxuratuz. Begia ukipen-gainazal gisa hartzen da, eta, aldi berean, entzumenaren bidez irudiak sortzen dira belarrian. Dena da arina eta bereizezina, sentsoriala eta aldakorra. Masaje Scanner (2023) lanean, muturrek elkar ukitzen dute R-ren bidez, erradikaletik erromantikora, arrarotik, irradiatzailera. R, bibrazioarena, arrosarena, barrearena. Idoiaren hitzetan, «R-ren marra sinboloa da, zeinua, baina aurpegia ukitzen dizun marrazkia ere bai». Idoiak prozesatzeko makinak sortzen ditu, Karen Baradek intra-ekintzak deitzen dituenak; berez koreografikoak diren prozesatzeko makinak, zeinen helburua den pentsatuz jotzen laguntzea eta, horrela, Marie Bardeten hitzetan, arrakala bat irekitzea monumentu kartesiarrean.

Mantrak
2016 - 2021

Idoiak sarritan esaten du bere dantzaerak beti izan duela hizketa bat, bla-bla moduko bat. Hizketaren auzia, hizketaren distortsioa, dantzan antzerki-elementuak sartzea, harremanean jartzen du, adibidez, Meredith Monk-ekin, eta, hurbilago joz, Itziar Okariz, Amaia Urra eta Ixiar Rozasekin, perfomanceari lotutako artisten belaunaldi horrek mintzamena, hizkuntza eta hitza landu baitituzte gorputzaren inguruan antolatutako diziplina baten barruan. Guztiek hartzen dute hitza, baina uko egiten diote, Idoiak bezala, diskurtsoaren argitasunari. Fisuretan Idoiak bere hizketa hori erabiltzen du arrakala bat irekitzeko aurrez aurreko, erdiko, urruneko eta laututako begiradaren gailentasunean. Bestea ukitu nahi du hitzarekin, interpelatu, askotan zuzenean, saiatzen da bereizten dituen distantzia laburtzen. Mantretan, ordea, hitz eginez mugitzeko ahalmenak zabaltzen hasten da. Arreta irristatuz joan da gorputzetik hizkuntzara eta hitzak hitz egitean dituen ahalmen koreografikoetara. Mantrek ihes egiteko bide bat ematen dute, bere aurreko performanceetan hizkuntza erabiltzen zuen moduan, lerro zuzenean, bektore bat bezala zeharkatzeko. Hori gainditzeko, Idoia instrumentalki erabiltzen ari zena hondatzen hasten da, dantzan ari den gorputz baten mututasuna pitzatzeko. Fisuretan hizketa erabiltzen zuen desplazamenduak sortzeko, mugimendua, azken finean. Baina nola pentsatu hizkuntza hizkuntzarekin berarekin ez bada? Nola landu haren mugimendua? Nola sustatu, nola higitu? Nola gainditu haren frontaltasuna? Dokumentazioa gorderik duten lehenengo Mantrak audio-grabazioak dira. Idoiak dioenez, askotan, mantra horiek autoz gidatzen duen bitartean agertzen dira. Ingurunea azkar mugitzen da, lehen planoa ezabatu eta perspektiba okertu egiten da, kanpoan dena da aldagarria eta arina abiadura handian mugitzen garen bitartean, baina kabinan, gidatzeko gorputza erne jartzen duten diziplina eta teknika behar dira. Martxa aldatu behar da, seinaleak errespetatu, desbideratzeaz gogoratu, keinukaria piztu. Bi pertzepzio-modu horien arteko talkan sortzen zaizkio sarritan mantrak Idoiari, kalaka bat bezala. Gero estudiora joan eta landu egiten ditu. Han ez dago kanpoko mugimendurik, Azalako pareta zuriek, zoruak eta egurrezko sabaiak konstante gisa mugatzen dute espazioa. Gorputza, aldiz, hertsaduretatik aske geratzen da. Ez da markatu, abiadura apaldu eta pasatzen utzi behar. Hor eta horrela sortzen dira Mantren oinarrian dauden audio-grabazioak. Harietan, esaldiak eta errepikapen-egiturak lantzen dira, seriean modulatutako tonu-aldagaiekin. Mantretako askok binaritatean oinarritutako egiturak dituzte abiaburu (zu X baina ni Y, haiek X gu Y). Berriz ere, hasierako elementuak aurrez aurre. Guztietan, Idoia ahotsaren materialtasuna lantzen hasten da bilakaera gisa eta esatea mugimendu gisa. Mantren bidez, pentsamendu arrazional zientifiko modernoaren eskematik ihes egiten duten potentzial horietan oinarritzen du lana, eta hizkuntzak zuzenekoa izateari uzten dio. Serie honetan, indartsuago lantzen ditu sentsazioak, hitz hau edo hura ahoskatzean nola sentitzen den, zer keinuk sortzen duen g bat, g baten ondoren nola mugitzen nauen m batek, zein irudi moldatzen duten. Idoiak hizkuntza, ahoskera eta tonua bihurtzen eta haiekin jolasten du, eraldatzen ari diren irudiak sortzeko, sigi-saga, zurrunbilo eta iheserako aukerak zabaltzen dituen tarte bat sorrarazteko. Mantrak sortzeko prozesuari buruz pentsatzean, idatzi ahal izateko, itzaletan sartzen naiz, pentsatzen dut pentsatzen dudala eta itsutzen naiz. Performanceak orainaldi jarraiturako borondatea du, esaten dut neure artean; hori da Idoia bilatzen ari dena. Eta gero zalantza egiten dut, eta burura etortzen zait Pepe Sueroren kantu bat (Andalucía la que divierte, 1978), Vicenterekin mantra bat bezala entzun ohi nuena . Honela dio abestiak: “Pentsatzen dut hil egiten naizela pentsatzean, pentsatzen dut hil egiten naizela pentsatzen (…) pentsatzen dut bizi naizela kantatzean, kantatu nahi dut eta ezin dut (…) bizi nahian hiltzen naiz, pentsatzen dut bizi naizela kantatzean, kantatu nahi dut eta ezin dut, pentsatzen dut hil egiten naizela pentsatzen, pentsatzen dut hil egiten naizela pentsatzean”. 

Fisurak
2007 - 2016

Praktika inprobisazioan oinarritzen zuten konpainiekin egindako nazioarteko biretan, Steve Paxton eta Lisa Nelsonen Vermonteko (AEB) etxaldea ezagutu zuen bertatik bertara, eta, horietatik itzultzean, Idoiak La puta inocencia (2002) eta El rato de José (2002) sortu zituen. Bi pieza horietan modu horizontalean kolaboratzen du beste artista eta dantzari batzuekin; eta bere arrakastak tarte bat ireki zion 2000ko hamarkada hasierako euskal koreografoen artean. Figura hori antzezteko gonbidapenetako batetik, euskal koreografoak Guggenheimeko Hallean egindako piezaren aurkezpenetik, bigarren Fisura sortu zen, Txoriak (2007). Txoriak Idoiak Fisuras epigrafearekin bildu zituen ezaugarri bereko pieza batzuen artean bigarrena da. Horiek guztiek elementu hertsatzaile gisa lantzen dute frontaltasuna. Aurpegia emateak, aurrez aurre joateak, bestearekiko distantzia bat dakar. Ni hemen nago eta zu han, gure artean distantzia zabaltzen da. Gure kopetak bata bestearen gainean bermatu arren dolu-seinale gisa, definitzen gaituena tarte hori da beti, antolatzen eta banatzen gaituen hutsune hori. Esan liteke Fisurak zatiketa horren azterketa bat dela, aurrerabidean dagoena, frontaltasuna elementu egituratzaile gisa aztertzen duena dantzan, baita koreografia sozialean eta politikoan ere (bere jaioterrian, Gasteizen, hazi zenean izandako manifestazio eta martxak), eta pertsonen arteko harremanetan eta identitatea eraikitzen duten kontsigna politiko eta aktibistetan, garena definitzeko ez garena aurrez aurre jarriz. Fisurek, agian, aztertzen dute performatibitateak antza duela eremu desberdin horietan, familia-harremanetan, borroka sozial eta politikoetan, dantzan eta generoan, eszenaratzeko gailu gisa frontaltasunari arreta jartzen badiogu. Jendetza biltzen gara pankarta batekin errepidean estatu zapaltzailearen aurrez aurre, alde egiten dugu etxean gugandik espero dutenari aurre egiteko, zer egiteko gai garen erakusten dugu epaimahai baten aurrean, publiko baten aurrean, oholen gainean, ilea moztu eta janzten gara kaleak zapaltzeko. Fisuretan, Idoiak pitzadurak ireki nahi ditu elementu egituratzaile horretan; ahalegintzen da emandako frontaltasun hori pitzatzen, askotan eragina izateko jarrera gisa ezartzen duten ezaugarri bortitzetan. Fisuretan, halako filia bat sumatzen dugu pareta, plano, pantaila eta hormekiko, tropo gisa. Lotura formal jarraitua dago frontaltasunaren eta indarkeriaren artean; nolabait, Fisurak ikus daitezke frontaltasunaren paradigma arbitrarioaren eta zatiketa ezin bizizko bat sortzen duen haren izaera murriztailearen aurkako eraso gisa. Idoiaren Fisuretan frontaltasunak lautzen du, zanpatu ere egiten du, herentzia gatazkatsua da. Paretetan zuloak irekitzen dira (Fisura nº 4: per fora, 2012), eta liburuak zulatzen dira (Fisura nº 5: zuloak / neska eta mutila, 2013), ekintza baten irudiak gainjartzen zaizkio zuzenean egindako ekintzari berari. Beste kasu batzuetan, esaterako, Fisura nº 2: txoriak izenekoan, gorputza behartzen da siluetarantz, irudi lau eta zurrunen sail baterantz, zeinentzat mugimendua zurrundutako egoera batetik bestera igarotzea baita. Idoiak entziklopediak zulatzen ditu eta martetar bat margotzen du bere bularren gainean, pelbisa astinduz trazuaren zurruntasuna desitxuratzeko (Fisura nº 1, 2007). Azken finean, zapatilak higatu egiten dira, ilea luzatu eta harrotzen da, eta aztarrika egiten duzunean lokatza geratzen zaizu azazkaletan, badirudi Idoiak hori esan nahi digula. Urak beti aurkitzen du zirrikitu bat ihes egiteko, eta barrea, Bergsonek dioen bezala, soinu ez-artikulatu bat da, oihartzun bila sortzen dena. Fisurak ikustean, argi antzematen dugu horiek sartzeak min ematen duela. Frontaltasunak eta zurruntzeak min ematen die gorputzei, nola gureari hala gorputz sozialari, eta min hori solo hauetan dagoen eldarniozko keinuan agertzen da. Fisuretan, nolabaiteko hieratismoa dago Gorputzak zurruntzen dituzte, bai performatzen dituenarena, bai ikusten dituenarena, eta sortzen diren dokumentuei izaera kezkagarria ematen diete. Eta urduri jartzen banaiz, horrek esan nahi du barrutik mugitzen naizela. Zerbaitek dantza egiten du nire baitan. Euskal gatazka politikoa gorpuztu zuten oinarri materialen erreferentziak argiak dira serie honetan, eta haren korrelatu sozialak, hala nola drogen kontsumoa, keinu figuratiboen bidez sartzen dira Idoiaren lanetan (Fisura nº6: zaldiak, 2016). Gure gorputzak aztoratuta daude. Horixe bera gertatzen da haien dualtasunarekin. Idoiak pizten dioten kontraesana gainditzen du, ulu ikaragarri batekin. Nolabaiteko animaltasuna hautematen dut horietan aurrera egiten, zital, sexual edo patetiko gisa ager daitekeena. Hitzak falta zaizkigu.

Kanala (1999). Chalet uno y dos
1999

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
20’20’’
SD VIDEO (720X540)

Gazte talde bat Madrilgo matrikuladun auto zuri batetik ateratzen da. Anoraken txanoak janzten dituzte, euria egingo duela dirudi. Plano-aldaketa berehalakoa da, eta jabetza pribatu bateko lorategian kokatzen gaitu zuzenean. Taldeak paper batean idatzitako oharrak errepasatzen ditu, eta, planifikatu gabeko modu batean, euskara gaztelaniarekin nahasten da. Ingelesa bideoaren hasierako kredituetan agertu da:

US vs THEM

Trying to get in: Chalet 1 & 2

  1. 1999 a video by Iñaki Garmendia

Kamera begien bistakoa egiten da zoom azkarren bidez: gazte taldea ageri da 1. txaletean sartu nahian atetik edo leihoetatik. Kamerari begiratu eta galdetzen dute: baduzu boligrafo bat? Iñakik erantzuten du: Ez! Gainbeheran dagoen eraikina ez da bere osotasunean erakusten. Kamerak, urrutiko ertz batetik, sarbide posibleak markatzen dituen enkoadraketa ixten du. Albo batean altxatutako plataforma batek sarrera-gunea definitzen du; hor ematen dute denbora gehiena. Elementu batzuek egituratzen dute enkoadraketa: leiho-ohol berde ilunak horma zurietan, eta edergailu gutxi. Zatia osotasunaren truke: euskal estilo berriko txalet arrazionalista, 30eko hamarkadaren hasieraz geroztik klase burgesaren arketipotzat jo izan den pastitxea. Lorategia zaindu gabe dago, baina etxea ondo itxita. GU vs HAIEK. GU eszenan, HAIEK eszenatik kanpo. Denbora txaletaren sarrera-gunean igarotzen da 90eko hamarkadaren bukaeran, GU eta HAIEK arteko atarian. Horren aurrean, erretratu bikoitz bat: subjektua eta objektua neurri berean dira errepresentazioaren parte. Eseri, erre, hitz egin, ahaztu egiten dute zergatik dauden hor. Euskara eta gaztelania murmurio bilakatzen dira, eta kokalekuko soinuarekin nahasten dira. Irudia lausotu egiten da kameraren atzeko ahotsak beste behin ere elkarrizketa eteten duenean. Sartzen ahalegintzen jarraitu behar dute. Euria hasten du berriro, eta badoaz.

Taldea autotik ateratzen da berriz ere. Orain beste txalet huts batean sartzen dira. Berehala heltzen dira barrura lehenengo solairuko balkoi eta leihoetatik. Beste behin ere, zatiak baino ez: adreiluzko fatxada angelu makotuekin, leiho zabalak, forma biribil apetatsu batzuk, iroko edo elondo egur iluna, estiloak denboran zehar izandako aurrerapenaren aztarnak. Euskal katalogoaren beste aldaera bat XX. mendearen erdialdeko arkitektura organikoaren kutsuaz zipriztindua. Eraikinean batera eta bestera ibiltzen dira hutsuneetan sartuz. Plano finkoko eszena norberaren erabaki eta interesen arteko konposizio moduan iragaten da. 2. txaleta 60ko hamarkadaren bukaeran edo 70ekoaren hasieran eraikia izan liteke. Orain abandonatuta dago, baina egoera ezin hobean. Beharbada HAIEK leku seguruago batera ihes egin dute. Behin barruan, geletako batean, oharrak errepasatzen dituzte elkarrekin. Iñaki irudian agertzeak ageriko egiten du ekintza horrek egitura planifikatu bati erantzuten diola, baina, hala eta guztiz ere, ez dugu lortzen egitura horren nondik norakoa argi eta garbi mugatzea. Biribilak eginez dabiltza oinez, ezin bestela izan, espazioa skate baten gainean eta kamera geldoan zeharkatuko balute bezala. Aretoa lasterka gurutzatzen dute; zarata gorgarria da. HAIEK ezin dituzte entzun.

Taja y sus amigos
1999 - 2001

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
11’39’’
DV PAL (720 x 576)

Irudi tekniko bat eratzen hasten da —Vilém Flusserren hitzak erabiliz— lentearen, begiaren eta atzituriko eszenaren bat egitean. Taja y sus amigos filmean erabilitako High 8 bideokamerak ez zeukan irudi-ikusgailurik, eta horrek beharrezko egiten zuen gerora monitore bat konektatzea grabatutako materiala ikuskatzeko. Prozedura etxetiar horri esker, posible zen grabazioa VHS erreproduzitzaile baten laguntzaz editatzea. Halaxe egin zen muntaketa, harraldiak estekatzeko rec eta pause botoiak sakatuz.

Bideo honen muntaketa 2001ean bukatu zen, baina filma osatzen duten irudiak bi urte arinago grabatu ziren. Kamisetaren batengatik gogoratzen dut, haietariko baten rasta txirikorda zabarrengatik —handik gutxira moztu zituen—, beste baten betaurrekoen armazoi finagatik. Gogoan ditut, halaber, trenbidearen ondoko entsegu-lokala, uda-arratsalde bat, nahiz eta elementu horietako ezein ez zen planifikatu; besterik gabe, halaxe gertatu ziren, hantxe zeuden.

Bideoko eszenak gertatu ahala eraikitzen dira, arau zehaztugabe batzuei jarraiki. Gazte talde bat koadroan sartzen eta ateratzen da hala agintzen zaionean. Elkarrekin, konposizio nahasi bat eratzen dute, bodegoi anbiguo bat, plastikoz, edariz, aluminio-paperez, zinta amerikarrez eta plastilinaz osatua. Antolaera horrek pinturaren eta eskulturaren arteko forma lauso bat balitz bezala begiratzera gonbidatzen gaitu, obraren gainean plazer voyeur moduko bat proiektatzera. Taja y sus amigos lanak trenbidearen eta errepidearen ondoko eremu bateko natura hil bat erakusten du. Hasieran, elementuak lehen planoan kokatzeko logika, bodegoiak berezko duen logika hori, ukatuta geratzen da neurri batean, filmaketaren ondoriozko irudia distantzia zuhur batetik atzitua delako, txundidura-efektu bat sortuz horrela. Bideoak aurrera egin ahala, kameraren zoomek eta enkoadraketaren posizio berri batek irudi xeheago bat eskaintzen digute. Objektuak bustitzen dituen argiak ere sendotu egiten du konposizio piktorikoaren ideia. Halere, kameraren distantzia neurritsua da une oro, nahiz eta pixkanaka hurbiltzen doan, eta horrek eragotzi egiten digu aurrean duguna konposizio piktoriko bat dela onartzea. Beharbada honexegatik: konposizioak ez duelako ez pintura ez eskultura izan nahi, ezta merkantzia edo metraje/arma ere. Besterik gabe, irudi anbiguo bat izan nahi du telebistaren gudu-zelaiaren aurrean.

Material landugabearen iraulketarekin egindako bertsio bat Gasteizko Ikus-entzunezkoen Jaialdian proiektatu zen 2000. urtean, eta haren parte gisa zenbait emanaldi igorri ziren telebistan. Geroago, behin betiko edizioa 2002an erakutsi zen, Taipeiko Bienaleko Kolpez/Kolpe instalazioan, bolumen eta garaiera handiko euskarri baten gaineko monitore batean.

Goierri Konpeti
2002

Asier Mendizabalekin elkarlanean osotua.
Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
53’35’’
DV PAL (720 x 576)

Ez da erraza 1990eko hamarkadaren hasierako urteei buruzko atzera begirako ariketa bat egitea nazioarteko testuinguru artistikoan. Mladen Stilinović artista kroaziarraren An Artist Who Cannot Speak English Is Not An Artist artelana —1992an ekoitzia, Berlingo harresia erori eta bi urtera soilik— lagungarri gertatzen da zailtasun hori ulertzeko. 90eko hamarkadaren hasiera, izan ere, trantsizio-garai bat izan zen, zeinean, WHW komisario-kolektibo kroaziarrak deskribatzen duen bezala, «mentalitate estuko interes lokalek talka egin baitzuten kapitalaren eta globalizazioaren logika gupidagabe eta nonahikoarekin». Stilinovićen esakuneak —oihal arrosa baten gainean josita dago, pankarta gisa—, zalantzan jartzen du ingelesak duen hegemonia arte mendebaldar kapitalistaren munduan, zeinak, narratiba handien gose, ez baitio ahalegin handirik eskaintzen periferiaren narrazio-forma bereziak entzuteari. 2000ko hamarkadaren hasierako urteetan, 90eko hamarkadan hasitako trantsizioak normalizazio-prozesu berri bati eman zion bide Kroaziarena edo Yugoslavia ohiko beste lurralde batzuena bezalako testuinguruetan. Transformazio horrek, WHWk zehazten duen moduan, ongizate-promesa batekin kointziditu zuen, «kapitalismo berantiarraren gizarte mendebaldarren normaltasunerantz egiteko promesarekin, giza eskubideak bete-betean errespetatuko zituzten ongizate-estatuak eratzeko emandako hitzarekin».

Goierri Konpetiko protagonistek —gizon gaztez osaturiko kuadrilla bat— autoen inguruan eraikitzen dute beren periferiako identitate kolektiboa: auto pertsonalizatuak, mendiko rallyak, abiada bizian gidatzen emandako egun amaigabeak. Euskara eta gaztelania ausaz txandakatuz komunikatzen dira elkarren artean, egoerak markaturikoari jarraituz edota, besterik gabe, elkarrizketa bakoitza hasteko erabiltzen den esaldiaren arabera, ohartu gabe esaldi horren hizkuntzak markatzen duela beste hizkuntzaren gaineko nagusitasuna. Filmaren azpitituluek bereizketarik egin gabe itzultzen dute negoziazio linguistiko hori, jauzirik gabeko ingeles bat erabiliz, bi hizkuntzen elkarbizitza kulturalaren azpian datzan botere-jokoa agerian utzi gabe. Bideoak, horrela, bere jatorrizko bokazioa erakusten du: tresna bisual bat izan nahi du arte garaikidearen alorrean, guztiz kodeturiko errealitate periferiko bat sartzen lagunduko duen lanabes bisual bat. Ingelesezko azpitituluen irakurleari gauzak errazteko ariketa horrek sendotu egiten du Stilinovićen tesia, zeinak iradokitzen baitu arte garaikidearen worldwide elkartrukea ingelesez egin behar dela. Halere, narratiba periferiko batzuk beste batzuk baino errazago asimilatu ziren garai hartan. Ingelesezko itzulpen bikain baten bitartekaritza ez zen nahikoa izan.

Lan honen egileek, Iñaki Garmendiak eta Asier Mendizabalek, ageriko arrazoiak zituzten dokumental bat Goierriko gazte-kuadrilla bati buruz egiteko, biak goierritarrak izanik. Esan genezake eskualde hori ere bere normalizazio-prozesuetan murgilduta zegoela filmaketaren unean, ETAk su-etena aldarrikatu baitzuen 1998an, eta hamalau hilabete geroago hautsi, 1999ko abenduan. Hala eta guztiz ere, filmak apenas erakusten dituen asmo horiek, zeinak «ahalik eta distantzia txikienaren metodologia» baten atzean ezkutatzen baitira. Halaxe azaltzen du Miren Jaiok filmari buruz idatzitako En compañía de hombres (1993) erreseinan, Gara egunkariaren Mugalari gehigarrian.

Kamera, Arkaitzen autoari atxikita, bailaraz bailara ibiltzen da, ikusezin bilakatzen da denek tragoak, zigarretak eta afariak partekatzen dituzten bitartean, piezak nola muntatzen eta desmuntatzen dituzten grabatzen du gazteek baserri baten etxabean alokatzen duten lokal batean, etenik gabe filmatzen ditu joan-etorriak, norabide jakinik gabe. Hala eta guztiz ere, Miren Jaiok bere testuan adierazten duen moduan, bukaeran agerian geratzen da 0 distantzia ez dela posible testuinguru honetan. Hori argi geratzen da filmak aurrera egiten duen heinean, bi artistak ikusten ditugunean taldeak uneoro aldean daraman maskota txikia besoetan hartzen, autoetako baten karrozeriaren pinturaren diseinua egiten eta aurreikusi ez zituzten bizipenak partekatzen, paisaia ezaguna zeharkatzen duen bidea markatzen duen marra desafiatu nahian.

Kolpez / kolpe
2003

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
24’ 29’’
DV PAL (720 x 576)

2002ko azaroa. Le petit nurse musika-talde taiwandarreko kideak, bost egunez jarraian, gogor entseatzen, Euskal Herriko Rock Erradikaleko errepertorio punkeko kantuak jotzen ikasteko. Iñaki Garmendiak Gure Artea saria irabazi zuen 2003an lan honekin, zeina «itzulpen erradikalaren ariketa» gisa deskribatu baitzuen Carles Guerrak, sariketaren harira egindako erakusketaren katalogoan. Delako ariketa hori artistak diseinaturiko eta berariaz eraikiriko agertoki baten gainean egin zen, Taipeiko Arte Ederren Museoko areto handi batean, museo hartan antolatu baitzen, besteak beste, Munduko teatro handia, Taiwango hiriburuko Bienalaren 3. edizioa, Bartomeu Marí eta Chia Chi Jason Wang komisarioek zuzendua.

Kolpez/Kolpe bideoan, Garmendiak aurreko lanetan erabilitako filmatze modu bat sendotu zuen, eta muntaketaren alorrean zenbait jardunbide berri estreinatu zituen, handik gutxira bere identitatearen ezaugarri bihurtuko zirenak. Alde batetik, filmaketaren oinarrian hainbat testu zeuden (Zarama, Kortatu eta Eskorbutoren kantuak), musika-talde taiwandarrak oso denbora-tarte laburrean barneratu behar izan zituenak. Bestetik, ariketa horren grabaketa zatiak muntaketa-logika jakin baten arabera elkarlotu ziren, iluntze-iraungipenak eta ebaketa zakarrak erabiliz filmaketan bizitako denboraren puskak elkartzeko. Zartakoz betetako edizioa da, garai hartako artean oso presente zegoen dokumental-formatutik ihes egiten ahalegintzen dena.

Lan honen erregistro-forma zaputzak, halere, hainbat denborazkotasunen arteko topaketa errazten du: iragan hurbila modu espektralean ageri da kantuen soinuaren bidez; ekintzaren orainak, berriz, iragan hori beste leku eta denbora batetik berrinterpretatzen du —orainaldi hori absente bihurtzen da noizbehinka eszena batzuetan soinua kentzearen ondorioz—; azkenik, filmaketa-denbora museoko aretoko oihartzunetan islatzen da erakusketaren muntaketaren egunetan. Bideoak, gainera, testuartekotasun-trama zabalago bat ere proposatzen du: Euskal Herriko Rock Erradikalak tankeraturiko garai baten espirituaren erretratua, Euskal Herriko testuinguruaren errealitate «paranormalaren» hondar moduan, Joseba Zulaikaren hitzak erabiliz. Horren ondoan, irudi global bat, pastiche bat, brillantina urdinez eta 2000ko hamarkadaren hasierako belaunaldi post-MTVak bere-berea zuen britainiar banderaz osatua.

Testua bazterretatik jaiotzen da, bere erritmoan, kopiaren eta jatorrizkoaren arteko elkartruke-logika geldo eta osatugabeei jarraituz. Irudiak ere bere kadentzia du, denbora homogeneo baten asimilazio prekarioak markatua, eta denbora horrek, gero eta abiada handiagoa hartuz, amaierarik ez duela dirudi, nahiz eta, aitzitik, berehala izango den ahaztua. Hori agerikoagoa egiten da orain, Kolpez/Kolpe egin zenetik ia 20 urte igaro diren honetan. Orainaren argitan, zeinean —Mark Fisherrek esan zuen bezala— desagertu egin baita etorkizunaren aurreko shockaren zentzua, lan honek erakusten du 70eko eta 80ko hamarkadetako soinu-errepertorioak ikono bat izaten jarraitzen duela, eta, aldiz, 2000ko hamarkadaren hasierako arte- eta erakusketa-produkzioaren hainbat formaren lotsagabekeria desafiatzailea desagertu egin dela.

Harder, Better, Faster, Stronger
2004

Bi kanaleko bideoa, soinuduna, koloretan
16’ 30’’
DV PAL (720 x 576)

Bi gau-eszenak Pasaia-Trintxerpeko Ziriza fabrika zaharreko geletako bat argitzen dute. Ziriza Etxea, izan ere, Donostian egin zen Manifesta 5 bienal europarraren egoitzetako bat izan zen, eta hantxe estreinatu zen Harder, Faster, Better, Stronger instalazioa.

Instalazioak bi irudi fusionatzen zituen muntaketa bigun batetik abiatuta. Horrekin zera bilatzen zen, beharbada, irudien arteko elkarlotzea ez zedila hain afirmatiboa izan, eta hurbilago egon zedila Harun Farockik film-saiakera izendatzen zuen horretatik. Eraikin berberean baina solairu bat gorago, Mark Leckeyren Fiorucci Made Me Harcore (1999) bideoa proiektatzen zen. Mugimenduan zeuden keinuen konpilazio bat zen, irudi-collage bat, Tatcherren aroak ekarri zuen gainbehera kolektiboak atomizaturiko koreografia sozial baten berri ematen zuena. Nire oroimeneko muntaketa bigunean, nahasi egiten dira bi lan horietako hondarrak eta irudiak. Bi lan horiek, izan ere, urte haietan jada desegituratze-prozesu batean zegoen arkeologia bisual moduko baten parte dira.

Pieza honen kanal bakarreko bertsioa osatzen duten eszenak Berlinen grabatu ziren 2004ko maiatzaren 1eko gauean, 1990eko hamarkadaren bukaeratik eta 2000ko hamarkadaren hasieratik metropoli handietako kaleak hartzen ari ziren errebolten artean. Protesta-mugimendu haiek globalizazioaren ukoa bistaratzeko modu bat ziren, baina baita boterearen eta jendetzaren deslurraldetze progresiboak eragindako sintoma bat ere.

Agerraldietako batean, gorputzez osaturiko masa bat eserita dago, Terrorgruppe punk-taldearen kontzertua noiz hasiko zain. Kamera agertokian kokatu da: kontzertua hasi aurretik, atzealdean, erdian eta gora samar; behin kontzertua hasita, lehen lerroan eta erdian. Taldea agertokira igo aurretik instalatutako mikrofonoetako batek harraldien zentraltasuna adierazten digu. Aretoa bete egiten da, kamerak geldi jarraitzen du, aretoan bildu diren gorputzak bustitzen dituzten argiak atzituz. Beste agerraldian, kanpoko eremu bat ikus dezakegu gauez, plastikozko edalontzien hondakinak eta zaborra, baita polizia eta atxiloketaren bat ere, leku hartatik joaten diren talde txikiak. Metrajeak aurrera egiten duen bitartean, dantzan ikusten dugu jendetza, oro har gizonezkoz osatua, berezko forma bat balitz bezala, pitzadurarik gabeko entitate bat, zeharo sinkronizatuta mugitzen dena, batez ere soinuak irudiarekin bat egiten duenean. Soinurik gabe, distantzia handitu egiten da, eta zirrikiturik gabeko errealitate horren ilusioa desagertu egiten da. Bere gordintasunean ageri den irudiak kontzienteago egiten gaitu agertokia egituratzen duen dispositiboaz. Aldi berean, gauak aurrera egiten duen heinean eta poliziaren presentzia areagotzen den neurrian, kontzertuaren eremuak husten jarraitzen du.

Gaueko filmaketa honen testuinguruan, irudi-bilduma bat sortu zen; izan ere, kontzertua hasi aurretik, hainbat irudi hartu ziren ausazko erretratu moduan. Kamera jendetzaren artean infiltratu zen, begirada zatikatuago bat lortzeko. Grabaketa horretako lehen planoek bertan behera uzten dute jendetzaren ideia; horren ordez, belaunaldi horrek bere identitatea eraikitzeko oinarritzat hartzen dituen estilo-xehetasunetan jartzen du arreta. Irudi horiek Only Kids Love Other Kids liburuaren azalerako eta Orain bihotzak inoiz baino gehiago daude sutan posterrerako erabili ziren, Miren Jaiok eta Fito Rodríguezek Bilboko Rekalde Aretoan komisariatu zuten Beste Bat! (Euskal Herriko rock erradikalaren atzerabegirakoa) (2004) erakusketarako.

Izarra
2005

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
18’ 53’’
DV PAL (720 x 576)

Talde-bideo bat. Oraingoan, argibideak kamera-operadoreari zuzentzen zaizkio. Fokuaren argi zuriak areagotu egiten ditu itzalak, espazio ilun bortxatuaren gainean ia estatiko dauden gorputzetan. Eraikina, eliteko ikastetxe zahar bat, abandonatuta dago. Opakutasunak eta ekintzarik ezak sentsazio bitxi bat eragiten dute, moteltasun espektral moduko bat. Berriz ere, Nadia ageri da beste jende baten ondoan. Iñakiren aurreko lanetako irudiak ekartzen dizkigu burura, baina ez horiek soilik, baita beste egile batzuen metrajeetatik ateratako irudiak ere. Elementu auto-erreferentzialak eta kanpokoak gurutzatzen dituen gramatika honek agerian jartzen du nola eraldatzen duen kulturak taldeen bizitza. Adam Small eta Peter Stuarten Another State of Mind (1984) dokumentaletik ateratako eszena bat modu sintetikoan berrinterpretatzen da. Errepikapena eta diferentzia. Antzezleetako batek slam dance delakoa baliatzen du, hardcorearen agertokitik eratorritako forma kolektiboetako bat: bere gorputza erabiliz, slam dancetik datozen keinu-kodeak erreproduzitzen ditu, ikasgela bateko zoruan eginiko berridazketa iragankor baten moduan. Irudi horrek subkulturaren eta klase-kulturaren arteko lotura iradokitzen du, berezko esanahi-egitura bat agerian utziz aldi berean.

Red light / Straight Edge
2006

Bi kanaleko bideoa, soinuduna, koloretan
6’ 29’’
DV PAL (720 x 576)

Bi estudio-eszena aurrez aurre jarriak berriz ere kanal bikoitzeko proiekzio batean. Bi antzezle profesional (Nadia eta Josetxo) bi kantu memorizatzen ahalegintzen dira: Siouxsie and The Banshees taldearen Red Light eta Minor Threat taldearen Straight Edge. Argi gorri batean murgilduta dago filmaketako giroa. Kamerak, antzezleengandik gertuegi kokatuta dagoenez, mugaraino bortxatzen du antzezpena, eta aldi berean desmuntatu egiten du grabaketa musikalen gramatika bisual konbentzionala. Kasu honetan, bereizita filmaturiko bi sekuentziaren muntaketa bigun batek ordezkatu du plano-kontraplanoa. Zatiak elkartzeko modu ezustekoa, Bressonen estilora egina. Baita Godarden estiloko estrategia ere, hau da, ez-desberdina desberdinean sartzen uzteko estrategia.

Oraingoan ere, soinua eta irudia ez datoz beti bat, filmegintza-narratiban irudiak testuaren menpe egon behar duelako araua desmuntatuz. Gorputzen gaineko kolore gorriaren literaltasuna biziagotu egiten da, eta, bitartean, argazki-kameraren obturadorearen soinu erritmikoa, Siouxsie and The Bansheesen kantuaren jatorrizko bideoaren flash argiaren zartada elektrikoekin batera, isiltasunak ordezkatzen du, transkripzio bisualean oinarritutako operazio hori biluztuz. Kamera lotsagabeki voyeur bilakatzen da Nadiaren gorputzaren gainean. Josetxok Barthesen gozamenik gabe eskaintzen digu testua. Erresistentzia eta erritua: kulturaren existentzia hierarkikoari aurre egiteko formak.

S/T Orbea (Orduña)
2007

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
40’ 58’’
DV PAL (720 x 576)

40 minutuko laborategi-bideo bat, non objektu manufakturatu bat grabatzen baita: lasterketetako bizikleta berde bat, Orduña izenekoa, Orbea euskal enpresak 70eko eta 80ko hamarkadetan fabrikatu zituenetakoa. Bideoak objektuaren espezifikotasuna arakatzen du grabaketa-ikuspuntu estruktural edo, nolabait esatearren, materialista bati jarraituz. Prozesuak narratiba saihesten du, eta kameraren baliabide teknikoen erabileran zentratzen da, eta horrek operazio formal bilakatzen du filmaketa. Horretarako, artistak lente makro bat baliatzen du. Lente horren bidez, minimora murrizten du aztertutako objektuarekiko distantzia, elkarrizketa bat sortuz haren presentziaren, filmean ikusgai igarotako denboraren eta mugimenduan dagoen irudiaren artean. Irudi horrek aurrera egiten du sekuentzia-kate batean, zeinean bizikletaren zatiek ia enkoadraketa osoa betetzen baitute, nolabaiteko monumentaltasuna emanez. Lehen planoz osatutako kate luze batek arretaz aztertzen du bizikletaren xehetasun bakoitza, osotasuna agerian uzten duten harraldi orokorrago batzuk eskaini arte. Irudia abstrakzioaren eta figurazioaren artean dabil.

S/T Orbea lanean, kontaketa historikoak ez du tokirik; objektuarekin topo egitean sortzen diren alderdi fenomenologikoentzat dago soilik lekua. Soinuak liluramendu-efektu hori sortzen laguntzen du. Kanpoko narratibentzako espaziorik gabe, irudiak deuseztatu egiten du testuaren posibilitatea. Kamerak birsortu egiten du objektu teknologiko honen izaera osatzen duten elementuen arteko elkarlotzeak ikustean sortzen den gozamena.

No R. S. (99 Red Love Balloons)
2007 - 2008

Lau kanaletako bideoa, soinuduna, koloretan
5'58''
DV PAL (720 x 576)

Hainbat laborategi-bideok osatzen dute 4 kanaleko lan hau. Estudio-egoera batetik abiatuta ekoitzia da, zeinean objektu jakin batzuk baitira protagonista. «Bideo beltz» hauek —halaxe deitzen die artistak— 1997an eskuratutako jostailuzko Tyco kamera batekin grabatu ziren. Testuinguru honetan kamera hori erabiltzea Sadie Benning artista amerikarrari eginiko erreferentzia moduan irakur liteke, zehazkiago Benningek 15 urte zituela aitak Gabonetan oparitu zion Fisher Price PXL-2000 kamerarekin grabatu zituen filmen fakturari eginiko erreferentzia moduan (film horien artean daude, besteak beste, Living Inside, 1989 edo If Every Girl Had a Diary, 1990). Tyco kamerak ez bezala, Fisher Price kamerak zinta erabiltzen zuen, eta horregatik baliatzen du Iñakik serie honetan beta magnetoskopio bat erregistroa kontserbatzeko. Beste behin ere, grabaketak irauten duen bitartean produzitzen da muntaketa, kamera pizteko eta itzaltzeko botoia erabilita.

Sadieren eta Iñakiren bideoen zuri-beltzezko irudien testura lodiak filmegintza esploratzeko borondate bat adierazten du, esperimentazio narratiboaren, performancearen eta sintaxi zinematografikoaren arteko gurutzaketa arakatzeko nahi bat. Tyco kamerak irudia baino ez du grabatzen, ez baitauka mikrofonorik. Filmaketan larako berbera erabiltzen da bideoaren eta audioaren seinalerako, eta horrek, kameraren mugimenduarekin, soinu-interferentzien kate bat produzitzen du. Sortzen den soinua elementuekiko kontaktuagatik sortzen da, akoplamenduak eraginez. Kamerak gitarra elektriko baten gisa jokatzen du, baina gitarra mututu baten gisa. Bestalde, argiaren atzitzeak ere murrizketak ditu, argiaren erregistroak era mugatuan erantzuten baitu irudi ilunen edo argien aurrean, eta, ondorioz, gehiegizkoa den orok akats bisual bat eragiten du, eta lerro beltz bat agerrarazten. Emaitza, azkenik, soinuaren, irudiaren eta elementuen arteko konposizio gorabeheratsu moduko bat da.

Serieko lehenengo bideoa, 99 Red Love Balloons, etenik gabe erakutsi zen monitore batean 1,2,3… Vanguardias: Cine/arte entre el experimento y el archivo erakusketan, zeina Łukasz Ronduda, Florian Zeyfang eta hirurok komisariatu baikenuen Rekalde Aretoan 2007-2008an. NO R.S. (99 Red Love Balloons) lana, ia-ia aldi berean, serie oso moduan aurkeztu zen 2008an Iruñeko Moisés Pérez de Albéniz galerian. 1,2,3… Vanguardias erakusketaren katalogoan, grabaketatik ateratako irudiak txertatzen ditu Iñakik, baita fotokopia zulatu batenak ere, zeinean Robert Morrisen «A Method for Sorting Cows» (1967) testua ageri baita. Irudi eskaneatu horrek bere faktura ere erakusten du, kasu honetan estudio-dokumentu honen erabileraren ondoriozko hondatzeak sorrarazia. Morrisen testuak ekintza ezinezko bat gauzatzeko argibide sail bat jasotzen du, eta hari eginiko erreferentziak lotura-puntu batzuk ditu Iñakiren bideoen tentsio epikoarekin, globoen eztandak eragindako irudi sublime bat atzitzeko ahaleginean. Nahiz eta, izenburuak iradokitzen digun bezala, eztanda hau ez den konparagarria Roman Signer artistaren leherketekin.

CCC-MT (All the measures are taken)
2011

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
25’18’’
HD Bideoa (1920 x 1080)

Kairo 2011. Bideo hau C.I.C (Contemporary Image Collective) kolektiboaren liburutegian grabatu zen gazteen iraultza edo iraultza zuria gertatu baino astebete lehenago. CCC/MT lana script-performance baten gisa dago egituratuta, non Bertolt Brechten bi obraren aitzinsolasetatik ateratako pasarteak erabiltzen baitira: The Caucasian Chalk Circle [Kaukasiar kreazko borobila], 1944 eta 1945 artean idazleak Estatu Batuetan erbesteraturik zegoela idatzitako obra epiko bat, eta The Measures Taken [Neurria], 1929 eta 1930 artean idatzitako lan didaktiko bat.

Beste behin ere, aldez aurretik elkarrekiko ezinbesteko loturarik ez duten bi objekturen arteko harreman dualaren aurrean jartzen gaitu lan honek. Kasu honetan, bi antzezlanen aitzinsolasak ditugu, egile berberak idatziak biak, baina ez garai berean. Idazlan baten hitzaurreak edo obra baten hasieran idatzitako zatiak, normalean, egilearen iritzien testuingurua eta testuaren helburu didaktikoak eskaintzen ditu. Zenbaitetan, erreferentzia mundutarrago batzuk ere agertu izan dira eta horrek, azkenerako, bizitza ezustean agerrarazten du, forma artistikoaren harrerari erasanez. Iñakiren lan honetan, ezinezkoa da bizitzak artean egiten duen agerpena indargabetzea, ezinezkoa den bezala Brecht ziurra eta Brecht dudatsua bereiztea, uste sendoak dituen Brecht gaztea eta bere buruaz zalantza egiten duen Brecht kontsakratua desberdintzea.

Ama-hizkuntza arabiera duten sei gaztek ozen irakurtzen dute aipatutako antzezlanen hitzaurreen ingelesezko bertsioa. Irakurketa hori prozesu didaktiko baten moduan garatzen da, testua barneratzeko prozesu moduan, eta, hortik abiatuta, gaizki-ulertuak eta ortografia-akatsak sortzen dira. Denborak ekoizpenaren baldintza material moduan jokatzen du, inkorporazio-prozesu hori deseginez. Alde batetik, kronologia alderantziz erabiltzen da: CCC, geroago ekoitzi bazen ere, MT baino lehenago aurkeztu zen —MT hamarkadatik gora lehenago argitaratu zen—. Beste alde batetik, ekintza ere atzeraka gertatzen da, testua murriztuz baitoa irakurketa bakoitzean, gero eta gehiago sinplifikatuz harik eta zentzua galtzen den arte, pixkanaka-pixkanaka nekezagoa eginez barneratze-lana. Irakurketa deskonposatu egiten da harraldiek aurrera egin ahala. Desintegrazio horren aurrean, denbora-marra zirkular baten sentsazioa ageriko bihurtzen da. Ekintzak ahitua dirudi biribiltasun horren barruan. Hiria, trafikoa eta sirenak behin eta berriz entzuten dira atzealdean grabaketaren hasieratik. Bideoaren bukaera aldera, kaleko soinu dinamikoak moteldu egiten du akidura sentsazio hori.

 

Bolueta
2011

Bi kanaleko bideoa, soinuduna, koloretan
24’20’’
DV PAL (720 x 576)

Bolueta. Bideo gautar bat, kanal bikoitzean egina. Kanpoko eremu mugatu batean bi kamerak aldi berean hartzen dituzten irudiez osaturiko grabaketa. Bilboko diskoteka handi baten sarreran gertatzen dena erregistratzen duen filmaketa. Denbora-sekuentzia bat, goizeko 4:00etatik 4:55era, ezkerreko proiekzioaren eskuineko beheko aldean ageri den kontagailuak erakusten duen data aintzat hartzen badugu. Metrajeak aurrera egin ahala, ohartzen gara ekintzaren denbora ez dela bideoaren denbora berbera, mozketa ia hautemanezinak izan baititu eta, azkenerako, erdiraino laburtua izan baita. Lana egituratzeko forma honek ikusle-voyeur gisa begiesten dugun irudikatze-esparruaz ohartarazten gaitu, hots, jakinarazten digu grabaketa-dispositiboaren nolakotasun antropologikoa ez dela egia bat adierazteko erabiltzen. Aitzitik, dispositibo hori osatzen duten elementu guztiek hauxe adierazten digute: irudiek harrapaketa-jolas apetatsu baten arauen menpe jarri nahi gaituztela.

 

Bolueta/. Bi kamerak ekintza-eremutik urrun aurkitzen dira, ahalik eta distantzia handienaren atzean babestu nahi balute bezala, ahalik eta ezkutuen geratu nahi balute bezala. Bietako batek, High 8 motakoak, denbora erakusten du, eta zoom pikordunen kate bat. Kamera horrekin atzitzen diren erretratuen testura analogikoa da. Besteak, kamera digitalak, doitasun handiagoa erakusten du zuria irudikatzeko; zehaztasunak, ordea, artifizialagoa dirudi, eta hori koloreen saturazioaren ondorio izan liteke. Bi erregistro-modu berri ditugu aurrean, denbora-testuinguru desberdinetan ekoitzi zirenak eta orain, konparazioz, arkeologia bisual sortu berri baten hondar moduan agertzen direnak. Irudien artean, bada bestelako jolas bat ere: harraldietan oharkabeko antzezleak bereganatuz hedatzen den ikuspegi homoerotiko batek zuzentzen duen jolasa. 


Bolueta/Front 242. Diskotekako musika elektronikoak atzealdetik bustitzen ditu irudiak gauak aurrera egin ahala. Musikak zarata ontziratua dirudi, kameren eta diskotekaren artean dagoen distantziagatik. Soinu-urruntzearen eraginez, musikak aipu modan jokatzen du irudien gainean, agerian utziz beste behin ere subkulturaren eraikuntza kolektiboa, erresistentzia anbiguozko egintza posible moduan. Hala eta guztiz ere, orainaldiko irudien faktura digitalaren gainean nekez eraiki dezakegu estilo mitologiko berri bat; arbuio/asimilazio ordena batean murgilduta baitabil haren izaera.

Bozo
1997 – 2013

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
16’ 30’’
HD Bideoa (1920 x 1080 )

Orain dela gutxi, mugimenduan zeuden irudi batzuen harira, live images termino ingelesean pentsatzen aritu nintzen: zuzeneko irudiak izan litezke, edo, are hobeto, irudi biziak. Bizitza propioa ote dute irudiek? Hala bada, zerk ematen die bizitza, grabaketak, muntaketak, ikuskaketak? Ba ote dute borondaterik irudiek?

Bozo 1997an grabatu zen, baina ez zen obra moduan erakutsi 2013ra arte. Urte hartan instalatu zen lehenengo aldiz artistaren bakarkako erakusketa batean, Madrilgo Moisés Pérez de Albéniz galerian. Grabaketaren eta irudien muntaketaren arteko denbora-tartea hamabost urtetik gorakoa da. Grabaketa Txomin Badiolak eta Ángel Badosek 1997an Artelekun eskaini zuten lantegian egin zen, trebakuntza-ikastaro horrek iraun bitartean artistak erabiltzen zuen espazioan. Filmaketa haur-jolas apetatsu bat balitz bezala gauzatu zen, oso modu badaezpadakoan eraikitako agertoki baten gainean: gela ilun edo zulo moduko bat, zeinetara eskailera ezegonkor batetik igotzen baitzen.

Bozo «bideo beltz» bat da —horrela deitzen die Iñakik No R.S. 99 Red Love Balloons lanean erabili zuen Tyco kamerarekin egindako bideoei—, baina honako honetan gorputzak agertzen dira objektuen ordez. Molde bat erabiliz, latexezko sexu-organo batzuk itxuratu dira, eta arnes bati lotuta ageri da emaitza. Gizonezko baten gorputza ikusten dugu hormaren kontra. Potentzialki sargarri ageri da, guztiz desmuntatuz zis gizonaren posizioa, zeina, Paul B. Preciadoren arabera, zakil-sartzaile unibertsal natural gisa irudikatu ohi baita. Artistak argibide batzuk ematen ditu ekintza gauzatzeko, maskara bat jantzita —latexezkoa hori ere—. Bideoan ageri diren pertsonen arteko konplizitate amultsuak talka egiten du irudien gordintasunarekin, agerian utziz ekintza eszena eraikitzera bideratuta dagoela.

2013an, sekuentzia labur hauek banda errektangularretan muntatu ziren, triptiko bat osatuz gaur egun estandarra den 16:9 formatuan. Ez dago edizio narratibo linealik, baizik eta aritmetikoa soilik, tarte horiek eszenan ageri diren hiru gorputzen irudikapen-espazio horizontaltzat hartuta (gorputzetako bat kameraren atzean dago). Zuri-beltzezko klipek aurrera egiten dute triptikoaren ataletan zehar, eta aldi berean ezustekoren bat gertatzen da, adibidez kolore urdinaren gainean eginiko iraungipen bat, Tyco irudiaren materialtasun gandutsutik ateratzen gaituena, agerian utziz jatorrizko irudiak gordetzen dituen VHS zintan erregistraturiko grabaketa zaharren arrastoak. Azken muntaketa, funtsean, irudiak formatu batetik bestera pasatzearen emaitza da, eta bi denborazkotasunen —1997koaren eta 2013koaren— arteko topaketa bisuala. Is the Rectum Straight?, galdetu zuen Eve Kosofsky Sedgwickek 1993an. Zuzena ote da halaber bi dataren arteko denbora-marra? Iritsi ezin dugun denbora: horixe da Bozoko irudien denbora.

Bomber
2013

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
32’15’’
DV PAL (720 x 576)

S/T Orbea (2007) egin eta 6 urtera, Iñakik 30 minutuko bideo hau egituratu zuen, teknika berbera baliatuz. Kamerak, plano luzeak erabiliz, bomber jaka militar baten bolumen malgua arakatzen du. Beste behin ere, lente makroak objektuaren azalera leuna laztantzen du; kasu honetan, ehun-pieza batena. Plano itxia etengabeko mugimenduan erabiltzeak ukipen-ikuskera bat sorrarazten du, Alois Rieglek definitu bezala, pertzepzio haptiko bat gauzatuz. Minutu batzuen buruan, Itziarren jaka dela konturatzen gara, Iñakik ematen dizkion agindu batzuei erantzuten entzuten dugunean. Soinean darama filmatzen duten bitartean. Geroago ohartzen gara horretaz, kamera urrutiratzen denean eta Itziarrek jantzita daramana modu gordin eta zuzenean erakusten digunean. S/T Orbearekin alderatuz, bideo honetan lortzen den irudia eragabeagoa da, baina hura bezain ikonikoa halere.

Atzealdean, neskatila bat ingelesez ari da hizketan norbaitekin. Haren soinuzko presentzia doinu elektroniko errepikakor batekin nahasten da, eta horrek guztiak bizitako denbora baten gisa ere ulertarazten digu metrajea. Kamerak jakaren gainazala arakatzen duen bitartean, jantziaren gainean inprimaturiko testua apurka-apurka joaten da agertzen, lehenik irudi zatikatu moduan, gero ehunaren gainean estanpaturiko idazki moduan. Bomberrak adierazle bat baino gehiago iradokitzen ditu, aktibatuak izan daitezkeenak edo ez. Lan honetan, halere, existentzia kolektiboak biltzeko kapaz den lehengai gisa erakusten da

Riten
2013

Bi kanaleko bideoa, soinuduna, koloretan
45’59’’
DV PAL (720 x 576)

Bikote-bideo bat. Hemen ere, bi eszena ageri dira kanal bikoitzeko proiekzio batean elkarlotuak. Lan honetan, testua —beste behin ere— arazo baten sintoma moduan txertatzen da.

«Zer da irudi faltsu bat?». Galdera hori egiten dio bere buruari Patriciak, Gai Savoireko militante gazteak, Godarden filma grabatzen ari den telebista-plato hutsean, 68ko Maiatzeko protestek kaleak hartzen dituzten bitartean. «Irudiak eta soinuak benetakoak (diruditeneko) hori», erantzuten du. Speaking about Godard [Godardi buruz hizketan] liburuan, Kaya Silvermanek irudien eta soinuen zero graduari buruz gogoetatzen du eszena horretatik abiatuta. Bertan, antzezleek elkar entzun gabe hitz egiten dute, irudiak fuga moduan isilaraziz.

Ritenek irudiaren eta soinuaren arteko harremanean sakontzea ere proposatzen du. Horretarako, muntatze klasikoaren konbentzio narratiboetatik urruntzen da, sekuentzien arteko elkarlotzearen atzean dauden errepresentazio-formetatik aldentzeko xedez. Aplika diezaiogun hori Riteni: 1 + 2. Miriam + Unai. Bi figurantek ozen irakurtzen dute Bergmanen Riten [Erritua] (1969) filmeko elkarrizketen transkripzioa. Kamerak Miriamen aurpegia erakusten du, gero Unairena, eta hala behin eta berriz, ikusleok ezin ditugularik inoiz ikusi elkarri zuzenean begira. Eszena bere osotasunean sumatzea ahalbidetzen digun bakarra soinua da, diegetikoa iruditzen zaigun koadroz kanpoko soinu bat. Ez dago hurrenkera argirik: batzuetan, badirudi elkarrizketa naturala dela; beste batzuetan, abstraktuegia eta numerikoegia suertatzen da.

Miriamek eta Unaik errezitatzen duten testua SRT fitxategi bat da, filmaren gaztelaniazko azpidatziekin eta denbora-kodeekin. Filmaren irudiak isilduak geratzen dira ahoskeraren presioagatik; figuranteak, absentzia hori konpentsatzeko, irudiaren eta testuaren arteko elkarketa geroratzen tematzen dira. Kameraren aurrean igarotzen den denbora itxaronaldi luze baten moduan hedatzen da. Denbora eragabe horretan, figuranteak berak irudi bihurtzen dira, benetakoa nahiz faltsua izan nahi ez duen ekintza baten isla.

Police/Car
2013

Bi kanaletako bideoa, soinuduna, koloretan
23’ 47’’
DV PAL (720 x 576)

Lan hau instalazio formatuan aurkeztu zen lehenbizikoz, Madrilgo Moisés Pérez de Albéniz galerian, 2013an. Setting eskultoriko batek antolatzen du espazioa, sekuentziak modu ez lineal batean elkarlotuz. Sekuentzia horietako batek ilunpean dagoen auto baten egoera-argi keinukariak erakusten ditu, aurretik ikusita. Ez da automobilaren ezaugarri bereizgarririk hautematen harik eta grabazioaren bukaeran ibilgailuaren kolorea eta plaka-zenbakia azaltzen diren arte. Bideoa, behin eta berriz errepikatua, zuri-beltzezko klip labur batekin hasten da, non honako hau irakur baitaiteke:

31

POLICE

CAR

Pasarte hori John Caleren Police Car film minimalistatik hartua da, zeina 1966ko Fluxfilm antologiaren parte baita. Kliparen ondoren agertzen diren sekuentziek erreplikatu egiten dute Calek bere pelikulan erabilitako filmatze-modua, ilunpean dagoen auto baten argi keinukariak filmatzeko baliatutakoa. Transkripzio hau koreografia baten erreprodukzio moduan ulertu behar da, zeinean harraldiak bata bestearen atzetik errepasatzen baititu Iñakiren bideokamerak, filmean erabili zen 8 mm-ko kameraren posizioak erreplikatuz. Lorturiko irudiak ez du zerikusirik Calerenarekin —efektu bisuala guztiz bestelakoa da—. Jatorrizkoa zeluloidean erregistratu zen, zuri-beltzean eta soinurik gabe; erreplika, aldiz, bideoan grabatua da, koloretan eta inguruko soinua jasoz. Instalazioa beste sekuentzia luzeago batek osatzen du, non auto zuri berbera (auto gorri batek jarraitua) xehe-xehe filmatua baita, ST/Orbea eta Bomber obretan erabilitakoaren antzeko azterketa filmiko batez.

White Light/Red Light. Subkulturaren intrahistoriaren espektro moduan irakur daitezkeen bristadak.

Mayor Fatal (Un esqueleto y misiles aka-47 en el Banco de España de Bilbao)
2014

Kanal bakarreko bideoa, soinu gabekoa, zuri-beltzean
4’ 38’’
DV PAL (720 x 576)

Garmendiaren animaziozko lehenbiziko bideoa. Marrazki bilduma batek film forma hartzen du muntaketan. Irudien arteko iraupena luzeagoa da animazio zinematikoaren lengoaia konbentzionalean baino. Negatiboaren erabilerak, jatorrizko marrazkien zuri gaineko beltza alderantzikatuz, desorientazio- eta liluramendu-efektu bat eragiten du. Horrek guztiak agerian uzten du lan honen elkarlotze-operazioaren atzean dagoen
ekologia.

Forma lausotu egiten da: bodegoi surrealista bat, site-specific ariketa bat, Bilboko Okela espazioan erakusketa bat eskaintzeko gonbidapenetik sortua, historiaren nozioari emandako erantzuna, zientzia-fikzioari egindako keinu bat ere bai, iragana irakurtzeko hurrenkera logikoa aldatzeko estrategia den heinean. Hainbat trama gurutzatzen dira hurrenkera kronologiko linealik gabe. Sekuentzien arteko topaketak hainbat aztarna uzten ditu bere atzean: artista Arte Ederrak ikastera Bilbora iritsi zen unearekin zerikusia duten bizipen latente bakarkako eta kolektiboen hondarrak. Filmak iraganeko
irudi batzuk agerrarazten ditu, modu fantasmagorikoan itzularazten dituelarik. Ezaguterrazenek Zazpi Kaleetako Banco de España kaleko Gaztetxearen hustuketara garamatzate, 1992ko azarora. Beste hondakin batzuk ere eratzen dira; esaterako, Robert Smithsonen pieza bat espazio-ontzi bihurtua. Giro futuristak bereizketarik gabe gonbidatzen ditu elementuak galaxiarteko plato honetan elkarrekin bizitzera: hezurdura bat, AK-47 misil bat, polizia -burua, errege emeritua, olagarro handi bat. Elkarrekin nabigatzen dute metrajean zehar.

Gainazal beltzak ez du xehetasun gehiagorik eskaintzen erreferentzia horien testuinguruaz, eta horrek irudien biziraupenaren arazoaz hausnartzera eraman gaitzake. Oraina, iragana eta etorkizuna irudikatzeko saiakera oro modu berean desorientatzen du irudiak agerrarazten eta desagerrarazten dituen ilusio zinetikoak.

Arkaka Tri-Stan
2021

Kanal bakarreko bideoa, soinuduna, koloretan
17'51''
HD Bideoa (1920 x 1080)

ARKAKAKO PRESAN “JS” EN BURUA SARTZEA. Ainararen autoan irten gara Bilbotik, ordu eta erdiko joaneko bidea eta beste horrenbeste bueltakoa, eta Zaldibiara goaz, Goierrin; ezin da – Murrizketak daude, itxitura perimetrala eta abar – Nik ez dut ikusi, nirea: papera – Eta 4 orduko lan-kontratua. Hamarretan etxean. Auto barruan (bidean jasotzen ditugu batzuk, Ainarak gidatzen du, Usuek zerbait ahaztu zaigun egiaztatzen duen bitartean). “Haien” izenak boli batekin grabatu nuen zintan: “ARKAKA-PRESA: Ander Y MIREIA, 2-11-2020” apuntatu nuenean jakin nituen. Duela hilabete. Maletategian, bi kamera, hiru linterna halogeno (horietako bi frontalak, gauez mugitzeko), 20 mm-ko hodi gardeneko 25 metro, neoprenozko buzo bat, krokodilo puzgarri bat (bonbarekin) eta JSren burua ere badaramagu (…). Autoa zentralaren ondoan utzi genuen aparkatuta, inork ikus ez zitzan, horixe zen plana; oraindik eguna da. Ondoren, Anderrek eta Mireiak ekipamendua kargatzen dute errepidetik ezkutatuta geratzen den presaren ertzeraino. Seiak dira eta auto bat entzun dugu zentraletik irteten, bi langile dira, alde egiten. Burua autoan geratzen da ilundu arte (ordubete geratzen da)

Iñaki Garmendia